۸ بهمن ۱۳۹۸ مصادف با   2 جمادی الثانی 1441
تاریخ: ۴ دی ۱۳۹۸ |   تعداد بازدیدها: 288
کد خبر:76155
| ف | | |

کارکردهای علم و اقتدار علمی در نظام اسلامی (۸)

علم را برای چه فرا بگیریم؟

علم را برای خدمت، برای معنویت، برای پیشرفت فضائل انسانی، برای دفاع حقیقی از حقوق انسان باید فرا بگیریم. ثروت ملّی و اقتدار ملّی باید برای این باشد که این ملّت بتواند برخلاف سنت رائج جهان، پرچم عدالت را در دست بگیرد. به کسی زور نگوئیم؛ به مظلوم کمک کنیم؛ با ظالم مقابل و مواجه شویم.

  1. پایگاه تحلیلی مصداق/ رهبر انقلاب اسلامی، چند سالی است که به مناسبت‌های مختلف، توجه اندیشمندان ایرانی را به تولید علم، خودکفایی علمی، بومی‌سازی علوم، جنبش نرم افزاری و اقتدار علمی جلب کرده اند. پیشرفت علمی کشور از دغدغه‌های اصلی و مفاهیم محوری در بیانات ایشان بوده است. لذا جامعه علمی، دانشگاهی و حوزوی مفاهیمی نظیر اقتدار علمی، استقلال علمی، جهاد علمی، جنبش نرم افزاری، و … را به دفعات در دو دهه اخیر از ایشان شنیده‌اند. « عزیزان من! این پیشرفت علمی را دست‌کم نگیرید. این پیشرفت‌ها خیلی مهم است. علم، پایه‌ی پیشرفت همه‌جانبه‌ی یک کشور است. این حدیث را من یک وقتی خواندم: «العلم سلطان»؛ علم، اقتدار است. هر کس این اقتدار را داشته باشد، میتواند به همه‌ی مقاصد خود دست پیدا کند. این مستکبران جهانی به برکت علمی که به آن دست پیدا کردند، توانستند به همه‌ی دنیا زور بگویند. البته ما هرگز زور نخواهیم گفت، امّا علم برای ما به عنوان یک پیشرفت حتماً لازم است.»(۱)

 

ابعاد اقتدار علمی در تحقق تمدّن اسلامی
اقتدار از مهم ترین موضوعات روابط بین الملل بوده و در ادبیات سیاسی به معنای «قدرت مشروع» می‌باشد، آن چنان که کاهی هم راستای «مشروعیت» به کار می‌رود.(۲) اگر چه صاحب نظران، اختلاف نظرهایی درباره معنی و مفهوم قدرت و اقتدار دارند، امّا همگی بر اهمیت این دو مفهوم(قدرت و مشروعیت) در ساختار نظام جهانی تأکید می‌کنند. در این بین، برای اقتدار عرصه‌هایی را می‌توان در نظر گرفت: اقتدار سیاسی، اقتدار دفاعی و نظامی، اقتدار اقتصادی، اقتدار فرهنگی و اقتدار علمی.
اقتدار علمی یکی از گونه‌های مختلف اقتدار است. این نوع اقتدار از جانب یک رهبر سیاسی یا یک گروه یا یک نظام سیاسی بر پایه دانش، تخصص و عقلانیت و فن‌آوری در سطوح مختلف داخلی و بین المللی اعمال می‌گردد.(۳) در تبیین ماهیّت و کارکرد اقتدار علمی، رهبر انقلاب می‌فرمایند: « علم را برای خدمت، برای معنویت، برای پیشرفت فضائل انسانی، برای دفاع حقیقی از حقوق انسان باید فرا بگیریم. ثروت ملّی و اقتدار ملّی باید برای این باشد که این ملّت بتواند برخلاف سنت رائج جهان، پرچم عدالت را در دست بگیرد. به کسی زور نگوئیم؛ به مظلوم کمک کنیم؛ با ظالم مقابل و مواجه شویم؛ جلوی ظالم را بگیریم. شما فکرش را بکنید؛ اگر توی این دنیائی که سکه‌ی رائج عبارت است از ظلم و زورگوئی و استکبار و استعمار و استثمار ملّت‌ها، و هر کسی که قدم در جاده‌ی دانش و علم و پیشرفت می‌گذارد، همین راه را دنبال می‌کند – یک عده‌ای زور می‌گویند، یک عده هم زور را می‌پذیرند؛ سلطه‌گر و سلطه‌پذیر، که مجموعاً نظام سلطه را به وجود می‌آورند – یک ملّتی قد علم کند، عالم باشد، قدرت داشته باشد، حرف برای زدن داشته باشد و بتواند صدای خودش را به دنیا برساند، دارای فناوری پیشرفته و ابزارهای گوناگون ارتباطی باشد، دارای قدرت تبلیغات باشد، دارای انسان‌های با اعتماد به نفس بالا باشد و با این نظام سلطه مواجهه و مقابله کند؛ آن‌جائی که همه دست به دست هم می‌دهند تا یک ملّت را مظلوم کنند، زیر پا له کنند، او به دفاع از آن ملت سینه سپر کند، ببینید در دنیا چه اتفاق عجیبی رخ خواهد داد؛ وضع دنیا دگرگون خواهد شد… راه جدید این است که یک ملّتی با دارا بودن ابزار علم و اقتدار علمی – که همه چیز دیگر را به دنبال خودش می‌آورد – انگیزه‌های الهی و ارزش‌های الهی و اخلاق الهی را در دنیا عَلم کند و پرچمش را برافرازد. این، آن توقعی است که ما از شما داریم.»(۴)

 

رویکرد نظام اسلامی در تحقق اقتدار علمی
در برنامه‌‌ی بلندمدت کشور، که سند چشم‌انداز بیست‌‌ساله‌‌ی کشور برای افق ۱۴۰۴ است، در مورد علم و فناوری آمده است: «ایران کشوری است …دست‌یافته به جایگاه اول اقتصادى، علمى و فناورى در سطح منطقه‌‌ی آسیاى جنوب غربی (شامل آسیاى میانه، قفقاز، خاورمیانه و کشورهاى همسایه) با تأکید بر جنبش نرم‌‌افزارى و تولید علم، رشد پُرشتاب و مستمر اقتصادى، ارتقاى نسبى سطح درآمد سرانه و رسیدن به اشتغال کامل.» جایگاه اول منطقه نشان از اقتدار منطقه‌ای در همه‌ی ابعاد است. همچنین در راستای هدف سند چشم‌انداز بیست‌ساله، «نقشه‌ی جامع علمی کشور» در پنج فصل برای علم و فناوری کشور تدوین شده است و علوم مختلف اولویت‌بندی شده‌اند و راهنمای علمی کشور برای مسیر آینده است. هدف‌های فوق مستلزم توجه به سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی در علوم و فناوری‌های نوین است و هر ساله باید براساس شاخص‌های کلان ارزیابی علم و فناوری، مثل شاخص‌های نیروی انسانی، مالی، ساختاری، عملکردی و شاخص‌های بهره‌وری، وضعیت موجود سنجیده شود. تاکنون هیئت نظارت و ارزیابی فرهنگی و علمی شورای عالی انقلاب فرهنگی سه ارزیابی کلان علم و فناوری در سال‌های ۸۲، ۸۵ و ۸۷ انجام داده است. همچنین در زمینه‌ی توسعه‌ی فناوری، در دو بخش تجاری‌سازی فناوری، که شامل تعداد پارک‌های علم و فناوری و تعداد مراکز رشد واحدهای فناوری، کارگاه‌های صنعتی (کوچک و بزرگ) برحسب تعداد شاغلان، جذب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی، درآمد حاصل از صادرات خدمات فنی و مهندسی است و در بخش دوم فناوری‌های نوین، که شامل سه فناوری اطلاعات و نانو فناوری و زیست فناوری است، ارزیابی صورت گرفته است.(۵)
لذا رهبر انقلاب تدوین سند نقشه جامع علمی کشور را یکی از مصادیق عملی در تحقق این موضوع می دانند: « این نقشه‌ى جامع علمى – که بحمدالله تدوین شد و منتشر شد – میتواند تکلیف دستگاه‌هاى مختلف را معیّن کند. ما بایستى در مجموعه‌ى دانشگاه‌هاى کشور یک زنجیره‌ى کامل علمى را شاهد باشیم؛ به معناى واقعى، یک شبکه‌ى عظیم تولید علم در همه‌ى ابعاد و در همه‌ى بخش‌هاى مورد نیاز، و همه هم‌افزا و مکمّل یکدیگر. هم مراکز تحقیقاتى ما، هم دانشگاه‌هاى ما، هم بقیّه‌ى دستگاه‌هایى که به‌نحوى با مسائل علمى ارتباط پیدا می‌کنند، با همدیگر همکارى کنند، ان‌شاءالله آن‌چه مورد نظر هست، تحقّق پیدا خواهد کرد، که همین زنجیره‌ى کامل و شبکه‌ى علمىِ کاملى است که باید تشکیل بشود.»(۶)

 

ابعاد تحقق تمدّن نوین اسلامی(حیات طیبه)
اسلام، دین رشد است و نشان داد که عملاً می تواند جامعه را به جلو ببرد. هرگاه انسان هایی، با هر نژادی، اسلام را از صمیم جان بپذیرند و به دستورات آن عمل کنند، همین خاصیت رشد، تکامل و روی پای خود ایستادن و دیگران را به حیرت واداشتن، در آن ملّت، بروز خواهد کرد. « … حیات طیبه معنایش این نیست که کسانی فقط نماز بخوانند، عبادت کنند و اصلاً به فکر زندگی و مادّیات نباشند؛ نه، حیات طیبه، یعنی دنیا و آخرت را با هم داشتن. حیات طیبه، یعنی مادّه و معنا را با هم داشتن. حیات طیبه، یعنی آن ملّتی که تلاش می‌کند، سازندگی می‌کند، صنعت و بازرگانی و کشاورزی را به اوج می‌رساند، قدرت علمی و تکنیکی پیدا می‌کند، پیشرفتهای گوناگون در همه جهت به دست می‌آورد؛ امّا در همه‌ی این حالات، دل او هم با خداست و روزبه‌روز هم با خدا آشناتر می‌شود. این، هدف نظام اسلامی است. این، آن هدفی است که پیامبران اعلام کردند، مصلحان عالم گفتند و در این صدوپنجاه تا دویست سال گذشته، شخصیت‌های برجسته‌ی اسلامی آن را اعلام کردند.»(۷)
ویل دورانت در تاریخ تمدّن خود می‌نویسد: « تمدّنی شگفت انگیزتر از تمدّن اسلامی وجود ندارد. اگر اسلام طرفدار ثبات، جمود و یک نواختی می بود، باید جامعه را در همان حد اول جامعه عرب نگه بدارد؛ در حالی که [در طی کمتر از یک قرن] تمدّن‌های وسیع مجاور را در خودش جمع کرد و از مجموع آن‌ها، تمدّن عظیم تری را به وجود آورد».« … آن‌چه که در درجه‌ی اول در ایجاد قدرت ملّی مهم است، به نظر من دو چیز است: یکی علم است، یکی ایمان. علم مایه‌ی قدرت است؛ هم امروز و هم در طول تاریخ؛ در آینده هم همین جور خواهد بود. این علم یک وقت منتهی به یک فناوری خواهد شد، یک وقت هم نخواهد شد. خود دانش مایه‌ی اقتدار است؛ ثروت‌آفرین است؛ قدرت نظامی‌آفرین است؛ قدرت سیاسی‌آفرین است.»(۸) آن‌چه رشد علمی و پیشرفت های مادی را برای مسلمانان میسر ساخت، در حقیقت، همان اسلام بود که با تشویق مسلمین به علم و ترویج نشاط در زندگی، راه اعتدال و روح همکاری، توسعه و تکامل صنعت و علم انسانی را تسهیل کرد. اسلام در دنیایی دعوت خود را آغاز کرد که در حال رکود و جمود بود. اسلام با تعلیماتی مبتنی بر جست‌جوی علم و ترک تعصبات قومی و مذهبی و اعلام امکان همزیستی با اهل کتاب، به تعبیر قرآن، غل‌ها و زنجیرهایی را که به دست و پا و گردن مردم بسته شده بودند، پاره کرد و زمینه رشد یک تمدّن عظیم و وسیع را فراهم ساخت.

 

بررسی امکان شکل گیری تمدّن نوین اسلامی
تمدّن‌ها برای شکل‌گیری از یک سری شرایط عمومی تبعیت می‌کنند و تمدّن نوین اسلامی نیز چاره‌ای جز تحقق شرایط مزبور ندارد. علاوه بر این، اکثر تمدّن‌ها در بدو امر دارای یک محور و میدان کانونی هستند که در تولد و شکوفایی اولیه از نقشی کلیدی برخورداند. البته هر تمدّنی میل به گسترش دارد و به تدریج از قلمرو یک ملّت و جغرافیای خاص خارج می شود. در حال حاضر جمهوری اسلامی ایران به دنبال ایفای نقش محوری در تولد و شکوفایی تمدّن نوین اسلامی است و با توجه به بررسی‌های به عمل آمده، به دلایل گوناگون و غالباً مستند، امکان شکل گیری تمدّن نوین اسلامی در آینده با محوریت ایران اسلامی وجود دارد. این امکان به قابلیت های گوناگونی اعم از بالقوه و بالفعل بر می‌گرددکه مهم ترین آن‌ها، خودباوری و اعتماد به نفس ملّی، رهبری دینی پیشرو، تاثیرات بزرگ جهانی، وجود امکانات فراوان و پیشرفت‌های چشم گیر جمهوری اسلامی ایران در عرصه های مختلف از جمله عرصه علم و فناوری طی دو دهه گذشته، می باشد. البته تمدّن نوین اسلامی نیز مانند عموم تمدّن‌ها یک امر طبیعی، فرآیندی و تدریجی است لکن فرآیندی بودن تمدّن نوین اسلامی به معنای عدم امکان تقویت فرآیند و همچنین رفع موانع و ناهمواری‌ها از مسیر شکل گیری تمدّن مزبور نیست.
« قدرت مّلی برای جوامع بشری، کلید همه‌ی کامیابی‌ها و وسیله‌ی لازم برای رسیدن افراد جامعه به حیات طیبه است. مقصود از قدرت ملّی آن است که جامعه و کشور، از اخلاق، علم، ثروت، نظام سیاسی کارآمد و عزم و اراده‌ی عمومی برخوردار باشد. درست است که جوامع قدرتمند، اگر فاقد هدایت و نظارت و اجرای عدالت باشند، همان ثروت و علم، آنان را به طغیان خواهد کشانید و اخلاق و اراده‌ی آنان را زایل کرده، مسیر آنان را به سمت انحطاط رقم خواهد زد – همان‌طور که امروز در کشورهایی همچون امریکا و غیره، نشانه‌های آن دیده می‌شود – ولی فقدان آن توانایی‌ها و اقتدارها، بلای انحطاط اخلاقی و سیاسی را بسی سریعتر بر جان کشورها می‌اندازد و دنیا و آخرت و علم و اخلاق و همه چیز را از ملّت‌ها می‌ستاند. از آن روست که تعالیم سیاسی و اجتماعی اسلام، همه در جهت آن است که ملل اسلامی به اقتدار و سیادت علمی و اخلاقی و سیاسی و روحی و مادی دست یابند. و امروز همه‌ی رهبران هوشیار ملّت‌های جهان در صددند که از هر امکان و ذخیره‌یی که می‌تواند آنان را قدرتمند کند، بهره گیرند.»(۹)
گرچه موضوع شکل گیری مجدد تمدّن اسلامی یک آرمان قدیمی در جهان اسلام به شمار می رود و لذا اختصاصی به امروز ندارد، لکن با پیروزی انقلاب اسلامی، این آرمان که به دلیل ضعف مفرط جهان اسلام و استیلای غرب بر بخش عمده جهان، از جمله کشورهای اسلامی، منزوی شده بود، مجدداً وارد متن جهان اسلام شد. در سال‌های گذشته، انقلاب اسلامی با احیای خودباوری و ایستادگی در برابر غرب، سهمی اساسی در احیای این آرمان و پیگیری آن در جهان اسلام تحت عنوان «تمدّن نوین اسلامی» داشته است.


  1. بخشی از خطبه‌های نماز جمعه تهران ۱۳۹۰/۱۱/۱۴ 
  2. راش، مایکل، ۱۳۸۸، جامعه و سیاست، ترجمه منوچهر صبوری، تهران، سمت، ص ۵۸٫
  3. ایمانی سطوت، علی، ۱۳۸۷، «مبانی فرهنگی اقتدار علمی در ایران»، نشریه نگرش راهبردی ویژه نامه اقتدار علمی – اقتدار ملی، تهران، دانشگاه دفاع ملی، شماره ۹۷ و ۹۸، ص ۱۲۱٫
  4. بخشی از بیانات رهبر انقلاب در دیدار نخبگان جوان ۱۳۸۹/۷/۱۴ 
  5. برگرفته از کتاب «ارزیابی علم و فناوری در جمهوری اسلامی ایران (سومین ارزیابی کلان)»، ص ۸۹ تا ۱۳۲٫
  6. بخشی از بیانات رهبر انقلاب در دیدار شرکت‌کنندگان در هشتمین همایش ملی نخبگان جوان ۱۳۹۳/۰۷/۳۰ 
  7. بخشی از بیانات رهبر انقلاب در دیدار زائرین و مجاوین حرم مطهر رضوی۱۳۷۰/۰۱/۲۰ 
  8. بخشی از بیانات رهبر انقلاب در دیدار وزیر علوم و استادان دانشگاه تهران ۱۳۸۸/۱۱/۱۳ 
  9. بخشی از پیام رهبر انقلاب به کنگره‌ی عظیم حج ۱۳۷۶/۰۱/۲۱ 

 

نظرات کاربران

1
دیدگاه بگذارید

avatar
1 Comment threads
0 Thread replies
0 Followers
 
Most reacted comment
Hottest comment thread
1 Comment authors
محمدی Recent comment authors
  Subscribe  
newest oldest most voted
محمدی
Guest
محمدی

خداوند یکتا عالم است و علم خداوند یک گستره ی وسیعی را فرا می گیرد برای شناخت و معرفت. این علم را انسان می اموزد و هر چه بیشتر بیاموزد بیشتر به خداشناسی نزدیک می شود.علم منشا حرکت و پویایی است و مسیر عزت و بی نیازی است، علم را نه تنها باید اموخت بلکه باید به دیگران اموخت. با شناخت علم اعجاز قران را عملا می فهمیم، انجا که صحبت از نیروی جاذبه است، انجا که صحبت از گسترش جهان هستی است و…و هزار و چهارصد سال تازه به نقطه ی اول رسیده ایم و عالم بودن از صفات… بیشتر

در این پرونده بنا به بازخوانی و انتشار مصاحبه‌های کمتر دیده شده «آیت الله سید علی خامنه‌ای» با رسانه‌های مختلف داخلی و خارجی در دوران ریاست جمهوری داریم.

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)