۸ بهمن ۱۳۹۸ مصادف با   2 جمادی الثانی 1441
تاریخ: ۳ آذر ۱۳۹۸ |   تعداد بازدیدها: 525
کد خبر:75524
| ف | | |

کارکردهای علم و اقتدار علمی در نظام اسلامی (1)

تهدید دشمنان در چه صورت دائمی و یا متوقف می‌شود

ما احتیاج داریم به اینکه از لحاظ علمی پیشرفت کنیم؛ این نیاز قطعی ما است. اگر از لحاظ علمی پیشرفت نکنیم، تهدید دشمنانِ تمدّنی ما و دشمنان فرهنگی و سیاسی ما، تهدید دائمی خواهد بود؛ آن وقتی این تهدید متوقّف می شود یا خطرش کم می‌شود که ما از لحاظ علمی پیشرفت کنیم.

پایگاه تحلیلی مصداق/ کلید واژه علم و مفاهیم مرتبط آن، همچون؛ تولید علم، اقتدار علمی، مرجعیت علمی، جهاد علمی، چرخه علم و فناوری، انحصار علمی از جمله موضوعاتی است که در بیانات راهگشای رهبر انقلاب اسلامی، بارها در جمع مسئولین، دانشگاهیان، حوزویان، نخبگان و آحاد مردم دیده می‌شود که ریشه در مبانی فکری اسلامی و تمدّن گذشته ایرانی-اسلامی ما دارد و آینده ای روشن برای تمدّن نوین اسلامی را نوید می‌بخشد. به توفیق الهی سعی خواهیم نمود در مجموعه یادداشت‌های پیش رو، بخشی از منظومه فکری رهبر انقلاب را در حیطه علم و اقتدار علمی کشور را با رویکرد تحقق تمدّن نوین اسلامی مورد مداقه قرار دهیم.

در ابتدای سخن، می‌توان به یک سخن مبنایی رهبر انقلاب اشاره کرد که می‎فرمایند: « ما احتیاج داریم به اینکه از لحاظ علمی پیشرفت کنیم؛ این نیاز قطعی ما است. اگر از لحاظ علمی پیشرفت نکنیم، تهدید دشمنانِ تمدّنی ما و دشمنان فرهنگی و سیاسی ما، تهدید دائمی خواهد بود؛ آن وقتی این تهدید متوقّف می شود یا خطرش کم می‌شود که ما از لحاظ علمی پیشرفت کنیم. بنده بارها روی این مسئله تکیه کرده‌ام. الان قریب بیست سال است روی این تکیه می‌کنم و بارها هم این حدیث شریف را خوانده‌ام که «اَلعِلمُ سُلطان»؛ علم، قدرت است. از این نظر هم نگاه به نخبگان اهمّیّت پیدا می‌کند. نخبگان می‌توانند علم کشور را پیشرفت بدهند و کشور را به موضع اقتدار و عزّتی برسانند که آسیب‌پذیری‌هایش کاهش پیدا کند.»(۱)

اهمیّت دانش در نگاه ادیان توحیدی
کسب معرفت و دانش به عنوان یک ارزش معنوی و یک دستاورد مطلوب انسانی در همیشه زمان‌ها و مکان‌ها، مطرح بوده است و همه آزاد اندیشان و صاحب فکران تاریخ بشریت به کسب معرفت ناب معترف بوده‌اند. مهر تأیید انبیاء و تأکیدات ادیان الهی و همچنین با مشاهده جلوه‌های تمدّن اولیه، به مرور از معارف دینی و دانش ذهنی به سمت علم و دانش کاربردی نیز سوق پیدا کرد و شکل‌گیری و پیشرفت تمدّن‌های بشری مستلزم تسلط بر علم و علم آموزی و نیز استفاده بهینه از آن بوده است.

با وجود نقش انبیاء در ترویج علم و تأکیدات ایشان در کسب علم، ولی متأسفانه در برهه‌های مختلف تاریخ گذشته، شاهدیم که عموماً پادشاهان ظالم و حکومت‌های استکباری از توان علمی بیشتری نسبت به مؤمنین و جوامع ایمانی بهره برده‌اند.  شاید حکومت نمرود و یا فراعنه مصر از جمله نمونه‌های بارز این موضوع بوده است و در سوی مقابل انبیاء الهی مانند حضرت موسی(علیه السلام)، یکی از اقدامات مهم ایشان در کنار شبکه سازی و ترویج معارف الهی، کسب علم آموزی و مهارت‌های مختلف بوده است.

همچنین در میان جوامع دینی، نمونه‌هایی همچون حکومت حضرت سلیمان، حکومت‌داری حضرت یوسف و برخی از اولیاء الهی در مناصب علمی و حاکمیتی، نشانه هایی از اهمیّت موضوع علم، اقتدار علمی و تسلط فنارورانه در کنار کسب قدرت سیاسی و اقتصادی بوده است؛ تا بتوانند با کسب قدرت سیاسی و اقتدار علمی، زمینه‌های مقابله با تفکر شیطانی و حکومت‌های سلطه و را فراهم سازند و مقدمات اجرای احکام الهی و تحقق زندگی مادی در بستر تمدّن مطلوب بشری را نوید دهند.

چنانچه رهبر انقلاب، توجه دین و تفکر اسلامی نسبت به علم و اقتدار علمی را تنها معطوف به علوم دینی و آباد کردن آخرت نمی‌دانند و معتقدند: « این‌که ما روی علم تکیه می­‌کنیم، فقط به جهت احترام آرمانی به علم نیست – که البته این خودش یک نقطه‌ی مهمی است؛ اسلام برای علم ارزش ذاتی قائل است – لیکن علاوه‌ی بر این ارزش ذاتی، علم قدرت است. یک ملّت برای این‌که راحت زندگی کند، عزیز زندگی کند، با کرامت زندگی کند، احتیاج دارد به قدرت. عامل اصلی که به یک ملت اقتدار می‌بخشد، علم است. علم، هم می تواند اقتدار اقتصادی ایجاد کند، هم می‌تواند اقتدار سیاسی ایجاد کند، هم می‌تواند آبرو و کرامت ملّی برای یک ملّت در چشم جهانیان به وجود بیاورد. یک ملّت عالم، دانا، تولید کننده‌ی علم، در چشم جامعه‌ی بین‌المللی و انسانها طبعاً با کرامت است. پس علم علاوه بر کرامت ذاتی و ارزش ذاتی، این ارزش‌های بسیار مهمِ اقتدارآفرین را هم دارد. بنابراین باید این حرکتی که وجود دارد، این شتابی که وجود دارد، به‌هیچ‌وجه متوقف و کند نشود.»(۲)

 

جایگاه علم در تاریخ ممالک اسلامی
تلاش‌هاى گوناگون علمى مسلمانان، از جمله عوامل بسیار مهمى بود که تمدّن اسلامى را در مرتبه سرآمدى تمدّن‌هاى روزگار نشاند. جرج سارتن از نیمه دوّم قرن دوّم تا آخر قرن پنجم هجری را دوره رهبری بلامنازع مسلمانان می‌داند و برای هر ۵۰ سال از این دوره یک نفر را مشخص می‌کند و آن نیم قرن را به نام او می‌نامد. از نظر سارتن، برای ۲۵۰ سال بعد نیز افتخار داشتن مردان طراز اول علم ـ نظیر نصیرالدین طوسی، ابن رشد، ابن نفیس ـ همچنان نصیب مسلمانان است؛ ولی در این دوران مسیحیان نیز وارد میدان شده و افرادی نظیر راجربیکن را پرورش داده‌اند. آن‌چه زمینه‌ساز اصلی اقبال مسلمین به فراگیری علوم مختلف شد، توصیه اسلام به فراگیری علم در همه احوال است و ارزشی که برای اهل علم قائل شده است. این در حالی است که در ایام رشد علمی و تمدّنی برخی ممالک مسلمین، مردم و کشورهای غربی و اروپایی در تباهی، ظلم، تعصبات قومی و مذهبی و جهالت های مختلف به سر می‌بردند. «اروپایی‌ها قرون وسطی‌ را دوران سیاهی و تاریکی می‌نامند. همان قرون وسطایی که در اروپا تاریکی و سیاهی بود، دوران تشعشع علم در کشورهای اسلامی، از جمله ایران است. اصلاً درباره قرن چهارم هجری – که دوران تشعشع علم است – کتاب ها نوشته و تحقیق ها کرده‌اند. چنان قدرت سیاسی، چنان قدرت علمی، چنان دنیا آرایی، چنان کشور داری و چنان استخدام تمام نیروهای زنده و سازنده و فعّال بشری، بر اثر چه چیز به‌وجود آمد؟ بر اثر تعالیم اسلام.»(۳)

امام راحل نیز تمدّن مسلمین را فوق تمدّن ها معرفی نموده و معتقدند، « مسلمین آن‌ها بودند که مجد آن‌ها دنیا را گرفته بود؛ تمدّن آن‌ها فوق تمدّن‌ها بود؛ معنویات آن‌ها بالاترین معنویات بود؛ رجال آن‌ها برجسته ترین رجال بود؛ توسعه مملکت‌شان از همه ممالک بیشتر بود؛ سیطره حکومتشان بر دنیا غالب شده بود…».(۴)

در اندیشه سیاسی اسلام اصل «حفظ عزت مسلمانان» و «نفی سلطه بیگانگان» از اهمیت خاصی برخوردار است. اقتدار علمی از لوازم مهم دو اصل یاد شده می باشد. تبیین فرآیند جهاد علمی و بررسی جایگاه و زیرساخت‌های اقتدار علمی در اندیشه سیاسی اسلام ضروری است. براساس جایگاه اقتدار علمی در اندیشه سیاسی اسلام، جهاد علمی می‌تواند عامل رسیدن به اقتدار علمی باشد و که می‌توان «حقانیت دین اسلام»، «اسلام و علم»، «تبادل فکری» و «سلطنت علم» را به عنوان زیرساخت‌های اقتدار علمی در نظر گرفت.(۵)

در پایان این نوشتار، به بیانی ارزشمند از رهبر انقلاب اشاره می کنیم، که با این مضمون در سال های اخیر بارها توسط معظم له، اشاره شده است و تمامی مسلمین و نخبگان و عالمان جامعه اسلامی را به اهمیت علم و اقتدار علمی در وضعیت گذشته مسلمین، وضعیت کنونی و مسیر آینده مسلمین اشاره دارند. « مسئله‌ی علم در کشور، یک حلقه‌ای است از آن زنجیره، که این حلقه درست متوجه به آن نقطه‌ی اصلی و اساسی است که ما ده دوازده سال است داریم این را دنبال می­‌کنیم. گفتیم «العلم سلطان»؛ علم، اقتدار است؛ هر کسی که دارای علم و دارای این اقتدار شد، طبق این روایت، «صال»؛ می‌تواند بر محیط جهان حکم‌­فرمائی کند، یعنی اهداف خودش را دنبال کند؛ هر کسی مالک آن نشد، «صیل علیه»؛ یعنی بر او حکمفرمائی خواهد شد. این منطق ماست در این حرکت علمیِ ده پانزده ساله. الان خوشبختانه تا حدود زیادی هم این حرکت علمی در کشور به ثمر رسیده. می‌خواهند این را متوقف کنند؛ خب، در مقابل این باید حساسیت نشان بدهید.»(۶)


(۱) بخشی از بیانات رهبر انقلاب در دیدار نخبگان و استعدادهای برتر علمی ۱۳۹۷/۰۷/۲۵
(۲) بخشی از بیانات رهبر انقلاب در دیدار اساتید دانشگاه‌ها ۱۳۹۲/۰۵/۱۵
(۳) بخشی از بیانات رهبر انقلاب در دیدار فرماندهان سپاه ۱۳۷۳/۰۶/۲۹
(۴) صحیفه امام، جلد ۱، صص ۳۷۴ و ۳۷۵٫
(۵) برگرفته از مقاله ای با عنوان «اقتدار علمی در اندیشه سیاسی اسلام»، به نگارش اکبر ساجدی، جواد نعمتی و سید محسن عرفانی راد، انتشار یافته در نشریه مطالعات انقلاب اسلامی، سال یازدهم، تابستان ۱۳۹۳، شماره ۳۷، ص ۱۱۹٫
(۶) بخشی از بیانات رهبر انقلاب در دیدار جمعی از دانشجویان ۱۳۹۰/۰۵/۱۹ 

 

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

در این پرونده بنا به بازخوانی و انتشار مصاحبه‌های کمتر دیده شده «آیت الله سید علی خامنه‌ای» با رسانه‌های مختلف داخلی و خارجی در دوران ریاست جمهوری داریم.

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)