۳۰ مرداد ۱۳۹۸ مصادف با   19 ذیحجه 1440
تاریخ: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۸ |   تعداد بازدیدها: 262
کد خبر:72425
| ف | | |

تمدّن نوین اسلامی و راهکارهای تحقّق آن (۲4)

درد امروز و دیروز ملّت‌های مسلمان

درد گذشته جهان اسلام، زهد و کناره‌گیری از دنیا، و درد امروز آن، ملّی‌گرایی است. حکومت‌ها و ملّت‌های مسلمان باید خود را از اندیشه‌های ملّت‌پرستی رها کرده و با کسب هویّت جمعی در زیر چتر اسلام (هویت اسلامی) دست به دست هم دهند.

پایگاه تحلیلی مصداق/ در این شماره به دیگر راهکارهای عملی برون رفت از موانع شکل گیری تمدّن نوین اسلامی می‌پردازیم و مختصراً این قسمت را جمع‌بندی می‌نماییم که تقدیم می‌گردد.

اتّحاد حکومت‌های اسلامی
عامل مهم دیگر در شکل‌گیری تمدّن نوین اسلامی، اتحاد حکومت‌های اسلامی و تشکیل امّت اسلامی واحد است. از نظرگاه قرآن تمامی تعصبات ملی، قبیله‌ای، نژادی، منطقه‌ای، زبانی و … ملغی اعلام می‌شود و مسلمانان که معتقد به آیین اسلام هستند، در ذیل عنوان امّت اسلامی جمع می‌شوند قرآن با طرح آموزه امّت واحده و امّت اسلامی یکی از اصول اصلی تمدّن نوین اسلامی را تحقّق امّت اسلامی می‌داند.(فراهانی، ۱۳۹۴: ص ۱۳۷) حکومت‌های اسلامی می‌تواند در سایه-ی اتحاد، فضای امن و مناسب برای شکل‌گیری و رونق تمدّن‌ها ایجاد کنند. در تاریخ اسلام نیز مشاهده می‌کنیم هر گاه حکومت‌های اسلامی اقتدار داشته و جهان اسلام از وحدت ـ اگرچه نسبی ـ بهره‌مند بوده، تمدّن اسلامی رو به اوج و شکوفایی می‌نهاد.
امروزه مسئله مهمی که حکومت‌ها و دولت‌مردان جهان اسلام باید به آن توجّه داشته و در سایه‌ی آن به گسترش و نوسازی تمدّن اسلامی بپردازند، همگرایی ملّت‌های مسلمان است. خوشبختانه ظرفیت‌های نهفته در فضای ارزشی و معنایی دین مبین اسلام، زمینه این همکاری و اتّحاد را فراهم ساخته است و می‌توان با تکیه بر ارزش‌ها و باورهای مشترک مورد تأکید اسلام، به این هدف نایل آمد. درد گذشته جهان اسلام، زهد و کناره‌گیری از دنیا، و درد امروز آن، ملّی‌گرایی است. حکومت‌ها و ملّت‌های مسلمان باید خود را از اندیشه‌های ملّت‌پرستی رها کرده و با کسب هویّت جمعی در زیر چتر اسلام (هویت اسلامی) دست به دست هم دهند. اندیشمندان کشورهای اسلامی نیز باید با هم برخیزند و جزئی از کل (جامعه جهانی اسلام) شوند. عموم مسلمانان نیز باید به ضرورت ساختار تمدّن نوین اسلامی، در قالب وحدت اسلامی با مشترکات فرهنگی و اعتقادی باوری عمیق داشته باشند، زیرا از همین مشترکات است که پایه‌های تمدّن ساخته می‌شود. اسلام به سرزمین و کشورهای خاص، وابستگی ندارد(لاهوری، بی تا: ص ۱۱۹- ۱۶۱) و فرهنگ و تمدّن اسلامی برای ملّت و نژادی خاص نیست که بخواهد آن را به تنهایی ارتقا بخشد. اگر به اسلام و تفکر اسلامی، در ابعاد محلی و بومی نگریسته شود، طبیعی است که از تمدّن اسلامی در کشورهای مختلف خبری نخواهد بود. بنابراین، مسلمانان نباید در تعصبات و وابستگی‌های مذهبی (شیعه و سنی) و نژادی (عرب و عجم) محدود بمانند، باید فراتر بیندیشند و همه با هم و با یک هدف برخیزند. گنجایش و ظرفیت اسلام فوق نژاد و قوم است.(بینش، ۱۳۸۸: ص ۱۱۹، ۱۶۱)
از ثمره‌های مبارک وحدت جهان اسلام، افزایش همکاری و ارتباط دانشمندان اسلامی و تبادل اندیشه‌ میان آن‌هاست. در روزگار رونق تمدّن اسلامی، همین عامل، مسافرت دانشمندان سرزمین‌های مختلف اسلامی را برای کسب علم و دانش، به هر منطقه‌ای آسان می‌ساخت.( منان، بی تا: ص ۹- ۱۱)
در پرتو وحدت اسلامی، هر قوم و نژادی از نتیجه کار و کوشش قوم و نژاد دیگر بهره‌مند می‌شد. دانشمندان مسلمان از فرغانه در دورترین نقطه شرق اسلامی با وسایل ابتدایی آن روز به راه می‌افتادند و خود را به غرناطه در غرب اسلامی می‌رساندند تا از محضر دانشمندان آن‌جا بهره برند.(همان، ص ۳۴۹) و در نتیجه، پیدایش چنین روحیه علمی و رفت‌وآمد دانشمندان مسلمان، موجب هرچه شکوفاتر شدن دانش در حوزه تمدّن اسلامی شد. چنین تلاش علمی گسترده، ما را به ایجاد نوعی «جامعه مشترک المنافع علمی» رهنمون می‌گردد.(زمانی، ۱۳۹۰: ص ۱۳۶)
بنابراین تمدّن نوین اسلامی با تکیه بر اصل وحدت در عین کثرت بر این باور است که هیچ اصلاح اجتماعی جز از طریق پذیرش تنوع و تکثر سلایق میسر نیست و تنوع موجود در جهان اسلام یک سرمایه تمدّنی به شمار می‌آید. بر این اساس، تمدّن نوین اسلامی در عین تنوع پذیری، بر وحدت گرایی اخلاقی و عقلانی اسلام و احیای امّت اسلامی بر اساس تقریب گرایی، فارغ از قومیت، نژاد و جهت گیری‌های فرهنگی و سیاسی استوار است که از آن می‌توان به وحدت پایدار تعبیر کرد. که این وحدت پایدار از جمله مهم‌ترین زمینه‌های شکل‌گیری تمدّن نوین اسلامی می‌باشد.

عدالت گستری
همواره موضوع عدالت اجتماعی به عنوان یکی از اهداف دعوت پیامبران الهی بوده است. در آموزه‌های اسلامی و پیشوایان دینی، عدالت اهمیت به سزایی در دوام و پایای و رشد و پویایی جامعه دارد و جامعه‌ی متمدّن اسلامی، آن است که در اجرای عدالت و تأمین حقوق همه‌ی مردم بر اساس شایستگی‌های آنان می‌کوشد. بر این اساس، بهره‌مندی از نظام به پادارنده‌ی عدل و قسط در جامعه و پرهیز از ظلم و ستم به افراد جامعه، از معیارهای و بایسته‌های جامعه و تمدّن اسلامی و عوامل رشد و شکوفایی جامعه به شمار می‌رود و نادیده انگاشتن آن مخالفت با نظام طبیعی هستی است.( خاری آرانی، اکبرزاده، ۱۳۹۴: ص ۷۰)
رهبری انقلاب، با اشاره به موضوع عدالت گستری، این امر مهم را یکی از شاخصه‌های پیشرفت در منطق اسلام معرفی نموده و فرموده‌اند:« اگر کشوری در علم و فناوری و جلوه‌های گوناگون تمدّن مادّی پیشرفت کند، امّا عدالت اجتماعی در آن نباشد، این به نظر ما و با منطق اسلام، پیشرفت نیست. امروز در بسیاری از کشورها علم پیشرفت کرده است، صنعت پیشرفت کرده است، شیوه‌های گوناگون زندگی پیشرفت کرده است، امّا فاصله‌ی طبقاتی عمیق‌تر و شکاف طبقاتی بیشتر شده است؛ این پیشرفت نیست؛ این پیشرفت سطحی و بادکنکی است».(بیانات مقام معظّم رهبری در اجماع مردم اسفراین، ۱۳۹۱)
بنابراین شاخص عدالت، از مهم‌ترین خصوصیات تمدّن اسلامی در برابر تمدّن غرب است؛ چرا که در مکاتب غربی مثلاً لیبرالیسم نه تنها جایی برای تحقّق عدالت و حفظ کرامّت انسانی وجود ندارد بلکه به فرموده رهبر انقلاب عمیق‌تر شدن فاصله و شکاف طبقاتی را شاهد هستیم.

مدیریت کارآمد
تمدّن سازی پدیده‌ای چند بعدی است که به مدیریت کارآمد نیاز اساسی دارد. صرف قرار گرفتن داشته‌ها و اندوخته‌های مفید و قابل ستایش در کنار هم، تمدّن ساز، نیست؛ بلکه ارتباط و مناسبات منطقی اندوخته‌ها با یکدیگر و تحت لوای برنامه ریزی هدفمند است که شکل گیری تمدّن را موجب می‌شود. تبدیل منابع به امکانات قابل دسترس و هدایت آن امکانات در جهت تحقّق اهداف مورد نظر، اصل اصیلی است که در پرتو مدیریت کارآمد، حاصل می‌شود. مدیر یا رهبر به شخصی اطلاق می‌شود؛ که در اثر نفوذ در قلب انسان‌ها مقبولیتی همگانی یافته است و دیگران از روی شوق و آگاهی از وی اطاعت می‌کنند. بدیهی است با این تلقّی عمیقی که اسلام از مقوله مدیریت و رهبری دارد تحقّق مدیریت کارآمد، توفیقات بیشتری از آنچه در دنیای غرب می‌گذرد را به بار خواهد آورد. راز حکومت‌داری موفق و اقتدار سیاسی اسلام را، که بدون آن تمدّن سازی محال و ناممکن خواهد بود؛ باید در نفوذ معنوی رهبر اسلامی و رابطه ولایی مردم با ایشان جستجو کرد.(ملاشاهی، ۱۳۹۴: ص ۲۷۰)

حمایت و تکریم دانشمندان
مسئله مهم دیگر، حمایت و تکریم دانشمندان، فرهیختگان و اهل علم و ادب است. وقتی تاریخ را ورق می‌زنیم، می‌بینیم در دوران بالندگی تمدّن اسلامی، در سایه حمایت حاکمان مسلمان، کانون‌های علم و دانش در سرزمین‌های اسلامی رونق داشته است. تشویق خلفایی، همچون منصور، هارون، مأمون و عده‌ای از جانشینان آن‌ها و نیز امرای سامّانی، آل‌مأمون، آل‌زیار، برخی پادشاهان بویهی و خوارزمشاهی و گروهی از امرای مغرب و شام، مانند سیف‌الدوله حمدانی و برخی خلفای اموی اندلس و خلفای فاطمی؛ ‌و وزیران دانش‌دوست آنها و پرداخت صله‌های گران، باعث شکوفایی و رشد علم در سرزمین‌های اسلامی شد. در این دربارها، عالمان یهودی، نصرانی، زرتشتی، صابئی و مسلمان، به میزان علم و دانش خود، از تقرّب خلفا و امرا و وزرا و صله‌های آنان بهره‌مند می‌شدند. این امر به تبادل اندیشه‌‌ها و ظهور آثار ارزشمند در عرصه علم، بروز نوآوری‌ها و شکوفایی دانش کمک مؤثّری کرد و زمینه رشد و پیشرفت فرهنگ تمدّن اسلامی را فراهم آورد.( ثواقب، ۱۳۷۹: ص ۳۲- ۳۳۹)
امروزه نیز دولتمردان جهان اسلام باید به تکریم دانش و دانشمندان و نظریه‌پردازان و تحقّق فضای شورانگیز خلّاقیت که شرط تحقّق تمدّن نوین اسلامی است، اهمیت بسیار قائل بوده و سیاست‌گذاری‌ها و برنامه‌ریزی‌های دولت‌های اسلامی، در راستای تقویت توان علمی کشور و حمایت از اهل علم و ادب باشد تا با تکیه بر تجربه و اراده تمدّن‌سازی، شاهد عصر زرین دیگری در تاریخ اسلام باشیم.

افزایش اقتدار
افزایش اقتدار سیاسی، نظامی و اجتماعی یکی اساسی‌ترین مؤلّفه‌های شکل گیری تمدّن نوین اسلامی باشد. به طوری که تولد و تداوم نظام‌ها و بلکه تمدّن‌ها به میزان اقتدار آنها بستگی دارد. مهجوریت اندیشه حق، نشان می‌دهد که صرف حقانیت، برای حاکمیت یافتن آن کافی نیست و حاکمیت اندیشه‌های باطل در طول تاریخ نشان می‌دهد که غیر حق نیز می‌تواند به حاکمیت برسد. بنابراین، تولد و تداوم نظام‌ها و اقتدار تمدّن‌ها مبتنی بر اقتدار آن‌هاست و مرگ آن‌ها ریشه در ضعف و نبود اقتدار دارد. اقتدار در فلسفه‌ی سیاسی اسلام، مبتنی بر اتحاد دینی است. تفکّر سیاسی اسلام، نه قدرت کاریزماتیک را مبنای اصلی اقتدار می‌داند و نه قدرت نظام و اقتصادی و نه هیچ قدرت دیگری، بلکه نظریه‌ی اسلام در باب اقتدار، قدرت اجتماعی برآمده از اتحاد و همراهی مردم است.(فراهانی، ۱۳۹۵: ص ۸۹- ۹۰)

جمع بندی
علاوه بر راهکارهای مقام معظّم رهبری، برای برطرف نمودن موانع شکل گیری تمدّن اسلامی، نگارنده نیز مجموعه‌ای از راهکارهایی را عبور از موانع تمدّنی ارائه نموده و آن‌ها را به دو دسته راهکارهای معنوی و عملی تقسیم نموده است. در این میان از جمله راهکار معنوی عقل‌گرایی می‌باشد به طوری که عقل گرایی انسان را موجودی قانونمند و منطقی می‌کند که در راستای تحقّق تمدّن نوین بر مبنای منطق و قانون حرکت می‌کند. عامل دیگر حقی گرایی است چنانچه حق‌محوری و حقیقت گرایی موانع جدّی که بر سر راه ایجاد تمدّن وجود دارد را برطرف می‌کند و زمینه سازی تحقّق تمدّن می‌گردد. همچنین حق محوری در تاریخ اسلام نیز در ایجاد تمدّن اسلامی نقشی بسزا داشته است. تحول جهان بینی در علوم نیز عامل دیگری است که نقش مهمی در شکل‌گیری تمدّن نوین اسلامی دارد. به طوری که امروزه نیز تمدّن نوین اسلامی در صورتی فعالیت می‌یابد که دانشمندان افزون بر علم و دانایی، به دین و ایمان مذهبی متکی بوده و مسلمانان اندیشمند، تلفیق میان علم و وحی را کشف کنند و آن را با گذشت زمان، از طریق مدل‌سازی‌های متعدد، اصلاح نمایند. آزادی فکر و اندیشه، توجّه به ارزش‌های دین محور و خودباوری مسلمانان نیز از راهکارهای معنوی دیگر برطرف نمودن موانع شکل گیری تمدّن نوبن اسلامی می باشد. علاوه بر این، مجموعه از راهکاری عملی نیز ارائه شده است که از آن جمله می‌توان به شکل‌گیری امنیّت، بازگشت به اسلام، حمایت و تکریم دانشمندان، مدیریت کارآمد، افزایش اقتدار ملّی، تلاش اهل علم، اتحاد حکومت‌های اسلامی و عدالت گستری را می‌توان نام برد.

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

  رهبر انقلاب: امام بزرگوار فرمود: «آمریکا شیطان بزرگ است» بعضی اصرار دارند این شیطان بزرگ را به شکل فرشته‌ی نجات وانمود کنند، ملت ایران این شیطان را بیرون کرد؛ نباید بگذاریم وقتی از در بیرونش کردیم از پنجره برگردد و نفوذ پیدا کند.‌ آمریکا دشمنی خود را پنهان نمی‌کند؛ یکی لبخند می‌زند، یکی مصوبه […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)