۲۵ تیر ۱۳۹۸ مصادف با   13 ذیقعده 1440
تاریخ: ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۸ |   تعداد بازدیدها: 205
کد خبر:72395
| ف | | |

تمدّن نوین اسلامی و راهکارهای تحقّق آن (۲2)؛

ریشه‌­ی آزادی در فرهنگ اسلامی

مقام معظّم رهبری نیز با اشاره به این‌که حقیقت آزادی در فرهنگ و تمدّن اسلامی دارای روح توحیدی است، فرموده‌­اند: «ریشه‌­ی آزادی در فرهنگ اسلامی، جهان بینی توحیدی است. اصل توحید ـ با اعماق معانی ظریف و دقیقی که دارد ـ آزاد بودن انسان را تضمین می­‌کند؛ یعنی هر کسی که معتقد به وحدانیت خداست و توحید را قبول دارد، باید انسان را آزاد بگذارد…»

پایگاه تحلیلی مصداق/ در یادداشت شماره‌ی قبل به «عقل گرایی و عقلانیت محوری»، «حق‌گرایی و حقیقت جویی»، «فضیلت گرایی»، «فضیلت گرایی» از راهکارهای معنوی برون رفت از شکل گیری تمدّن اسلامی اشاره کردیم. در این به بخش سه مورد دیگر را بررسی می‌نماییم.

آزادی فکر و اندیشه
آزاد اندیشی، فکر کردن بدون قید و بند و روشی منسجم و هماهنگ برای درست اندیشیدن است؛ از این رو یکی از پیش شرط‌­های تعقل محسوب می­‌شود و بر همین اساس، برخی آن را یک مکتب خوانده‌­اند.(غلامی، ۱۳۹۱: ص ۱۲۹- ۱۳۰) همچنین منظور از آزاد بودن در ترکیب آزاد اندیشی، آزادی به مفهوم سیاسی نیست. این‌جا یک مفهوم انسان شناختی وجود دارد؛ یعنی انسان باید و می­‌تواند برای اندیشیدن فارغ از تعلقات باشد. در واقع ما از آزادی انسان برای اندیشیدن سخن می­‌گوییم. آزادی در اندیشه توحیدی جایگاهی ویژه دارد. قرآن کریم، تأمین موهبت آزادی در جهت حیات معقول انسان را، جزء فلسفه­‌های بعثت انبیاء بر می‌­شمارد. پیامبر اسلام(ص) به درستی به این قضیه واقف بود که در شرایط خفقان استبداد، ابتکار و خلّاقیت و شکل گیری تمدّن امکان پذیر نیست. لذا تلاش کرد هرگونه بار سنگین معنوی و انواع زنجیرهای بت پرستی و خرافات، عادات و رسوم غلط، جهل و نادانی، تبعیضات طبقاتی، قوانین نادرست و سیره­‌ی طاغوتیان را از دوش انسان‌­ها بردارد. « وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتی کانَتْ عَلَیْهِمْ »(اعراف، ۱۵۷)؛ « و از آنان بار گران ( تکالیف سخت) و بندهایی که بر آنان بوده، بر می­دارد». و پیام آزادی بخش اسلام« لَا یَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ»(آل عمران، ۶۴) را جهانیان اعلام نماید.
لذا آزادی اجتماعی در چارچوب کلی مصالح واقعی انسان، از اموری است که سبب رشد و شکوفایی استعدادهای فکری و خلّاقیت­‌های ذهنی افراد و زمینه ساز پیشرفت اجتماعی است. در مقابل، سلب آزادی‌­های مشروع و ایجاد خفقان اجتماعی نیز مایه‌­ی خمودگی و عقب ماندگی جامعه خواهد شد.(خاری آرانی، اکبرزاده، ۱۳۹۴: ص ۷۲)
بنابراین آزادی فکر و اندیشه سبب رشد و رونق می‌شود، از این‌رو، باید فضایی فراهم آید که نویسندگان و متفکران، اندیشه‌های انتقادی خود را طرح کرده، نظریه‌های خود را ابراز نموده و گروه‌ی از دانشمندان و نخبگان فن نیز در پی پاسخ این انتقادها بر‌آمده و آن‌ها را نقد و بررسی کنند. چنین وضعیتی، موجب تحول و پویایی فکری جامعه می‌شود، دانشمندان را از رخوت و سستی می‌رهاند، مطالب گوناگون در برابر پرسش‌ها عرضه می‌شود و در نتیجه، راهکارها و راهبردهای مناسب به دست می‌آید.(زمانی، ۱۳۹۰: ص ۱۲۸)
مقام معظّم رهبری نیز با اشاره به این‌که حقیقت آزادی در فرهنگ و تمدّن اسلامی دارای روح توحیدی است، فرموده‌­اند: «ریشه‌­ی آزادی در فرهنگ اسلامی، جهان بینی توحیدی است. اصل توحید ـ با اعماق معانی ظریف و دقیقی که دارد ـ آزاد بودن انسان را تضمین می­‌کند؛ یعنی هر کسی که معتقد به وحدانیت خداست و توحید را قبول دارد، باید انسان را آزاد بگذارد…».(بیانات مقام معظّم رهبری در خبطه­‌های نماز جمعه، تهران، ۱۳۶۵)
البته ذکر این نکته نیز ضروری می‌­نماید که مبنا و منشاء آزادی در اسلام با مبنای آزادی به مفهوم غربی آن متفاوت است. ریشه­‌ی آزادی در غرب بر لذت و رنج انسان استوار بوده و مبانی آن خواست و تمایلات انسان است؛ به طوری که هر چیز که برای انسان لذت آور بوده و با خواهش‌­های قبلی او هماهنگی داشته باشد، پسندیده و هر چه رنج او گردد ناپسند و مذموم است که این امر مبنای قانون‌­گذاری در این جوامع نیز به حساب می­‌آید؛ چرا که آرزوها و تمنیات اکثریت افراد جامعه، قانون را به وجود آورده و آزادی‌­ها عمومی را در چهارچوب خود قرار می‌­دهد.
بنابراین از مهم‌ترین اقدامّات در مسیر نوسازی تمدّن اسلامی، ایجاد روحیه تفکر آزاد و ذهنیت استدلالی در میان مسلمانان است. اگر وضعیت فکری مسلمانان و قوا و استعدادهای آنان رشد نکند، طبیعی است که تمدّنی نیز در کار نباشد. نوسازی تمدّن اسلامی، به مسلمانانی وابسته است که بتوانند آزادانه بیندیشند و منافع جمعی و فکری خود را اندیشمندانه تشخیص دهند. خلّاقیت، مهم‌ترین بعد ماهوی انسان است. در حقیقت، اندیشه و دانش و دانایی در خدمت خلّاقیت است و بدیهی است ملّت و کشوری که بتواند خلّاقیت بیشتری داشته باشد در عرصه تمدّن‌سازی نقش برتری می‌یابد.(زمانی، پیشین، ص ۱۲۸)

توجّه به ارزش‌­های دین محور
از مهم­‌ترین مبانی شکل­‌گیری تمدّن، ارزش‌­های معنوی و فرهنگی بویژه مبانی دینی و ارزش­‌های دین محور است. تمدّن برآیند حرکت تکاملی و اندوخته­‌های مادّی و معنوی بشری است. انسان ممکن است نیازهای مادّی تمدّن را با تلاش­‌های تجربی و عقلی تأمین کند؛ امّا رفع نیازهای معنوی که زیربنای زندگی و اساسی­‌ترین بعد تمدّن انسانی است، هرگز در توان محدود بشر نیست. بلکه در قلمرو انتظارات بشر از دین قرار می‌­گیرد.(خاری آرانی، علی اکبرزاده، ۱۳۹۴: ص ۶۶) علاوه بر این، تمدّن به دلیل ارزش گرایی و معنویت خواهی با دین و نگرش متعالی مبتنی بر وحی و خدا گرایی دارای ارتباطی تام و تمام می‌­باشد. بدین معنا که از سویی تمدّن مورد عنایت و توجّه دین و وحی می­‌باشد و از دیگر سوی تمدّن­‌ها غالباً بر بنیان‌­های دینی و ارزش­‌های اخلاقی، اعتقادی و متعالی بنا شده­‌اند. یعنی با بررسی تاریخ تمدّن­‌های بشری، هیچ تمدّنی را نمی‌­یابید که به نوعی از انواع یا به نحوی از انحاء با اخلاقات، ارزش­‌ها دین و امور متعالی ارتباط عمیق و معناداری نداشته باشد. از همین روی شناخت رسیدن به تمدّن نوین بدون درک صحیح این ارزش­‌ها و یا مبانی آن فاقد معنا خواهد بود.(جمشیدی، ۱۳۹۴: ص ۳۳)
بنابراین با توجّه به جایگاه دین و ارزش­‌های دینی در شکل گیری و ایجاد تمدّن اسلامی، مسأله ارزش­‌های دینی اهمیت می­‌یابد. لذا ارزش‌­های دینی همان ارکان اساسی دین است که نگهدارنده و سازنده تمدّن اسلامی می‌­باشد.
ویل دورانت نیز در تعریف تمدّن یکی از عوامل تکوین تمدّ‌‌‌‌‌‌ن‌­ها را عوامل اخلاقی و آداب و رسوم دینی و ارزش­های معنوی می­‌داند و معتقد است اخلاق به عنوان عامل سوم شکل‌­گیری تمدّن بر پایه‌­ی دین و اعتقادت و تقدس دینی است که مؤثّر واقع می‌­شود.(ویل دورانت، ۱۳۶۵: ج۱، ص ۶۹)
در نظر امّام خمینی(ره) نیز مهم­ترین عنصر تمدّن نه در نمادهای فیزیکی آن، بلکه در توان انسان­ سازی آن یعنی بعُد معنوی و دینی نهفته است. با این مقیاس، ایشان فرهنگ غرب را با تمام توانایی‌­هایی که در تولید مصنوعات بشری و کشف قوانین طبیعت دارد، به لحاظ نگاه تک بعدی­اش به انسان، تمدّنی مناسب نمی‌­دانند. زیرا بر مبانی راستین و حقیقی بنا نشده است.(امّام خمینی، ۱۳۶۸: ج۸، ۳۶۸)
در واقع هر چند ایشان به پیشرفت اقتصادی به عنوان لازمه­ی تمدّن اشاره می‌­نمایند امّا معتقدند هر تمدّنی که ظهور می­‌کند باید با تکیه بر دین و معنویت استعداد تعالی انسان در دو جنبه مادّی و معنوی را داشته باشد. به عبارت دیگر، در نظر ایشان تمدّن‌­ها باید با تکیه بر مبانی و ارزش‌­های دینی و متعالی، نیازهای فردی و اجتماعی بشر را رفع و درصدد رشد و تعالی انسان‌­ها باشند. بنابراین جایگاه ارزش­‌های متعالی و معنوی مبتنی بر دین و اخلاق در ایجاد و شکل‌­گیری، حفظ و بقای تمدّن­ها غیرقابل انگار است.

خودباوری مسلمانان
یکی از زمینه­‌های مهم شکل‌­گیری تمدّن نوین اسلامی، خودباوری مسلمانان به برخورداری از نقش فعّال و سازنده در شکوفایی علوم و فنون بشری در طول تاریخ است. تمدّن نوین اسلامی خواستار بازگرداندن اعتماد به نفس به امّت اسلامی با یادآوری پیشینه مشارکت مسلمانان در عرصه­‌های علوم بشری است تا با تکیه بر استقلال فکری و فرهنگی مجدداً قدرت و عظمت خود را بازیابند و عمق پیام اسلام را که با علم آموزی عجین است، به جهانیان نشان دهند. این رویکرد نوعی خودباوری در مسلمانان ایجاد می‌­کند و موجب بازتولید سرمایه اجتماعی آنان می‌شود. تقویت آگاهی مسلمانان از ظرفیت‌­های بومی، اعطای خودباوری فرهنگی و استقلال اندیشه‌­ای، ترویج فرهنگ و تفکّر استدلالی، از بین بردن خودباختگی در حوزه فکر و اندیشه، اهتمام به ایجاد هویّت مستقل ایجابی، تقویت توان تعاملی و تبادلی دنیای اسلام، اعتماد و اتکا به نفس در عرصه تلاش علمی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، ترسیم‌کننده خط و جهت اصلی برای رسیدن به تمدّن نوین اسلامی است.(دهشیری، ۱۳۹۴: ص۸۹) مسلمانان باید باور کنند که توسعه‌یافتگی و عقب‌‌ماندگی، ذاتی نیست و می‌توان آن را تغییر داد و باید این کار را کرد. با نگاهی به تاریخ و تمدّن درخشان گذشته اسلام این امر روشن می‌شود.
همچنین از آن‌جایی که شناخت وضعیت فعلی وابسته به آگاهی از پیشینه تاریخی است. به همین دلیل، می‌توان با بازنگری هویت فرهنگی اسلام و آگاهی از شوکت و عظمت دیرینه آن، قدم در راه نوسازی فرهنگ تمدّن اسلامی نهاد. امروزه آگاهی از هویت فرهنگی اسلام بیش از هر زمان دیگر، ضرورت دارد تا ضمن الگوپذیری از تمدّن درخشان اسلامی گذشته، نقاط ضعف و قوت آن را شناخت و جوهره رشد و بالندگی‌اش را به کار بست و از سوی دیگر، به استعدادهای ذاتی خود بیشتر پی برد و بر اعتماد به نفس خود، طی این مسیر افزود.(زمانی محجوب، ۱۳۹۰: ص ۱۲۹- ۱۳۰)
علاوه بر این تکیه­‌ی مسلمانان به ظرفیت‌­های درون­زا و اهتمام به استقلال مداری جهان اسلام موجب پیشرفت مسلمانان بر اساس شعار «ما می­توانیم» و ایجاد فرهنگ تولید علم، ارتقای قدرت علمی و جرأت علمی، پرورش و شکوفایی استعدادها، نفی الگوپذیری تقلیدی از فرهنگ غرب، ایجاد تحولات و پیشرفت­‌های علمی در چارچوب ارزش­‌های دین مدار، ارتقای روحیه خودباوری و اتّکا به نفس و اندیشه و اراده خودی، موجب پیشرفت درونزا و دانش بنیان و توسعه­‌ی پایدار اقتصادی، سیاسی و اجتماعی جهان اسلام می­‌شود و زمینه‌­ی شکل­‌گیری تمدّن نوین اسلامی را فراهم می‌­آورد.بنابراین اگر بخواهیم در مقابل جامعه آرمانی که تمدّن مادّی پیش­روی بشر قرار داده است، افقی جدّید بگشایم باید خودباور باشیم. در واقع اوّلین گامی که در این راستا باید برداشته شود ایجاد خودباوری در امّت اسلامی است. همان چیزی که در واقع با انقلاب اسلامی اتفاق اقتاده است.

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

  رهبر انقلاب: امام بزرگوار فرمود: «آمریکا شیطان بزرگ است» بعضی اصرار دارند این شیطان بزرگ را به شکل فرشته‌ی نجات وانمود کنند، ملت ایران این شیطان را بیرون کرد؛ نباید بگذاریم وقتی از در بیرونش کردیم از پنجره برگردد و نفوذ پیدا کند.‌ آمریکا دشمنی خود را پنهان نمی‌کند؛ یکی لبخند می‌زند، یکی مصوبه […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)