۳۰ مرداد ۱۳۹۸ مصادف با   19 ذیحجه 1440
تاریخ: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۸ |   تعداد بازدیدها: 287
کد خبر:72290
| ف | | |

تمدّن نوین اسلامی و راهکارهای تحقّق آن (۲1)؛

علم و دین؛ دوبال تمدّن اسلامی

تمدّن نوین اسلامی در صورتی فعلیّت می‌یابد که دانشمندان افزون بر علم و دانایی، به دین و ایمان مذهبی- به عنوان دو بال تمدّن اسلامی- متّکی بوده و مسلمانان اندیشمند، تلفیق میان علم و وحی را کشف کنند و آن را با گذشت زمان، از طریق مدل‌سازی‌های متعدّد، اصلاح نمایند.

پایگاه تحلیلی مصداق/ در ارائه راهکارهای مادّی برون رفت از موانع شکل‌گیری تمدن اسلامی به ۷ مورد اشاره شده و مورد بررسی قرار گرفت. در همین راستا در ادامه به بررسی راهکارهای معنوی برون رفت از شکل گیری تمدّن اسلامی اشاره خواهیم کرد.

۱)عقل گرایی و عقلانیت محوری

یکی از مهم­ترین بنیان­‌های اندیشه سیاسی در اسلام، عقلانیّت محوری و باور به تعقّل صحیح است. از منظر اسلام، وجود عقل از هر چیز دیگر برای انسان بهتر و ارزشمندتر است و دین، بدون عقل نیز برخلاف ادراک مسیحیان قرون وسطی و ارباب کلیسا معنا و مفهوم ندارد. کارکرد عقل باوری و عقلانیت محوری این است که از سویی انسان را تبدیل به شخصیتی آزاد، مختار، مرید و مستقل، پویا و سعادتمند می­سازد که از رسالت، مسئولیت و توان برخوردار است و به او کرامّت و شرافت ذاتی می­دهد. بر همین اساس در نگرش سیاسی نیز عقل تصمیم گیرنده نهایی است. از سوی دیگر او را موجودی قانونمند و منطقی می­کند که در راستای تحقّق تمدّن نوین بر مبنای منطق و قانون حرکت می­کند. بنابراین در می­یابیم که عقل در وجود انسان به کنش ارزشمند فهم و ادراک و تعقل و تصمیم و بازدارندگی دست می­یازد و لذا فلاسفه مسلمان گفته­اند: « عقل خود سرچشمه علم و منبع و اساس آنهاست و در حقیقت دانش ثمرۀ درخت عقل و به منزله نور نسبت به خورشید و رؤیت نسبت به چشم می­باشد».(فیض کاشانی، ۱۳۷۳: ص ۲۹۴- ۲۹۳)

بنابراین اگر عقل سرچشمه و منبع دانش و فرهنگ است، بدون تردید ابزار محرکه تمدّن می­باشد. به طوری که همه تمدّن­های بشری در سایه توجّه به خرد و خردباوری شکل گرفته­اند. از همین رو عقل اهمیت و جایگاه اساسی و مهمی در نگرش اسلامی دارد.

۲) حق‌گرایی و حقیقت جویی

مهم­ترین نگرش اسلام از لحاظ نظری و عقیدتی در حوزه اندیشه و عمل بویژه در کنش فردی، اجتماعی و سیاسی و جز آن که می­تواند به مثابه موتور محرکه­ای برای ایجاد تمدّن و ثبات و حفظ آن در نظر گرفته شود، حق گرایی، حق خواهی و حقیقت جویی تشکیل می­دهد. حق یا حقیقت که در اصل به معنای امر با واقع آن و واقع در اینجا امور طبیعی و ماورالطبیعی، نقش واقعی امور آن گونه که هستند می باشد. پس زمانی امری «حق» است که همان گونه که هست مورد توجّه قرار گیرد. و در امور انسانی حق بودن امر بدون معناست که امری مسلم، قطعی و یقینی است و جای تردید در آن نیست و واقعیت آن امر با ادراک آن مطابقت تمام و کامل دارد. پس حقیقت هر چیز، عینیت واقعی آن است و آنچه بودن آن امر بدان معنا می یابد به تعبیر جرجانی:« حقیقه الشیء آنچه شئیت شیی به آن است، مثل حیوان ناطق برای انسان برخلاف ضاحک و کاتب که تصور انسان بدون آن ممکن است».(جرجانی، ۱۳۷۷: ص ۶۳)

بنابراین آنگاه که می­گوییم این سخن حق است، به این معنا که این سخن با واقعیت عینی منطبق است.(بهشتی، ۱۳۸۶: ص ۱۹) به تعبیر شهید صدر وقتی حکمی را حق می­گوییم که با امری مسلم تطبیق می کند.(صدر، بی تا: ص ۱۹۷) حق خواهی و تنظیم امور و جریان حق نیز انطباق با امر مسلم و قطعی و عینی از ارکان اساسی اندیشه سیاسی پیشوایان اسلام محسوب می شود و بر همین اساس آنها جز حق بر هیچ چیز نمی­اندیشیدند و تحت هیچ گونه الزامّات و ملاحظات دیگری قرار نمی­گرفتند. حق بودن آنها نیز مؤید این معنا بود چه آنها با چنین نگرش حق جویانه­ای خود شایستگی آن را داشتند که با حق همراه باشند. این نگرش نحوه اداره و برخورد آنها با دشمن و سیاست و دفاعی آنها را تعیین می کرد.

پیامبر(ص) در خصوص دو صفت از هفت صفت نیک که پروردگارش او را بدانها امر کرده است، می فرماید:« … لا یَأخُذَنی فِی اللّه‌ِ لَومَهُ لائِمٍ و اَنْ اَقولَ الحَقَّ وَ اِنْ کانَ مُرّا…»؛ «و اینکه در راه خدا از سرزنش هیچ سرزنش کننده­ای نهراسم و اینکه حق را بگوییم هر چند گفتنش تلخ و ناگوارا باشد…».( طباطبایی، ۱۳۸۳: ص ۱۲۳) بر این اساس، حق محور و حقیقت گرایی با برداشتن موانع جدّی که بر سر راه ایجاد تمدّن وجود دارد زمینه سازی تحقّق تمدّن می­گردد. همچنین حق محوری در تاریخ اسلام نیز در ایجاد تمدّن اسلامی نقشی بسزا داشته است.

۳) فضیلت گرایی

منظور از فضلیت گرایی، باور به اصول و موضوعات بنیادینی است که در شکل دادن به ارزشها و ایجاد آنها ایجاد و در نتیجه شکل گیری تمدّن بر مبنای ارزش­ها، نقش اساسی دارند و نوعی ارزش اخلاقی و کنش رفتاری متعال محسوب می­گردند. این ارزشها در واقع فضیلتهای هستند که در فرد و جامعه ایجاد می­شوند و جهت گیری فرد و جامعه را در مسیر زندگی و حرکت به پیش و ایجاد تمدّن تعیین می کنند. اساساً در نگرش حکیمان مسلمان فضیلت معیار و ملاک اساسی یک جامعه و مدینه خوب است که آن را مدینه فاضله می نامند. مردم مدینه فاضله، یکدیگر را برای تحصیل سعادت یاری می کنند.(فارابی، ۱۹۹۱: ص ۷۵) و آنچه اعضای مدینه فاضله و مراتب آنها را با یکدیگر پیوند می دهد، محبت است. در حالی که عدالت و روابط عدالت محور، ضامن بقا و عامل حفاظت از مدینه و اعضای آن است. محبت میان اعضای مدینه، اساساً نتیجه اشتراک اهل مدینه در آرا  و افعّال است.(همان، ص ۱۴۶- ۱۵۰)

۴) تحول فکر و جهان بینی در علوم

موضوع دیگر، تحول فکر و جهان‌بینی در نگاه به علوم است. امروز علم، مجموعه‌ای از اطلاعات و آگاهی‌هاست که نیاز دنیایی انسان را برطرف می‌کند. علوم سمت و سوی واحدی ندارند، در حالی که در تمدّن‌های پیشین، از جمله تمدّن اسلامی، علوم هدفی یکسان داشتند و وحدتی اندام‌وار میان علم و معرفت (‌دانش معنوی) برقرار بود.(بکار، ۱۳۸۶: ص ۷۱) یعنی علوم در عین کثرت (گوناگونی)، وحدت داشتند و دانشمندان اسلامی منشأ و مقصدی الهی برای علوم قائل بودند و این مسیر واحدی بود که علوم باید در آن حرکت می‌کردند. به تعبیر بهتر، هر علمی دانشجویان و دانشمندان آن حوزه را به خداوند نزدیک می‌ساخت و باعث آشنایی بیشتر آنها با عظمت الهی می‌شد، از این‌رو، علوم، حتی علوم تجربی، رنگ و بوی الهی می‌یافت و در خدمت دین قرار می‌گرفت.

امروزه نیز تمدّن نوین اسلامی در صورتی فعلیت می‌یابد که دانشمندان افزون بر علم و دانایی، به دین و ایمان مذهبی- به عنوان دو بال تمدّن اسلامی- متکی بوده و مسلمانان اندیشمند، تلفیق میان علم و وحی را کشف کنند و آن را با گذشت زمان، از طریق مدل‌سازی‌های متعدد، اصلاح نمایند.(سریع القلم، بی تا: ص ۱۶۷) از مهم‌ترین اقدامّات در این زمینه، تغییر ساختار آموزش در جوامع اسلامی است که گام نخست تغییر رویکرد به علم و جهان‌شناسی است. امروز احیای جهان‌شناسی سنتی ـ اسلامی ضروری است.

این جهان‌شناسی در تحقّق یافتن وحدت علم و دانش معنوی نقش مهمی بر عهده دارد. احیای جهان‌شناسی سنتی مستلزم جدایی و یا غفلت از روش‌های تجربی و ابزارهای نوین پژوهش نیست. چنین ابزارهایی در زمینه مطالعات کمی طبیعت، کارآیی خود را نشان داده‌اند، امّا در نگرش تازه نسبت به واقعیت و دانش باید دگرگونی‌هایی بنیادین روی دهد.( بکار، ۱۳۸۶: ص ۸۵)

نکته دیگر، توجّه به علوم انسانی است. با آغاز بیداری اسلامی، بسیاری از فرهیختگان و اندیشمندان جهان اسلام تنها راه پیشرفت و تعالی را توجّه به علوم تجربی و رشد در این علوم انگاشته و از علوم انسانی غفلت ورزیدند.[۱] این امر، سبب افول بیش از پیش علوم انسانی در جوامع اسلامی شد و برآیند خوشایندی برای مسلمانان در پی نداشت. دانشمندان و صاحب‌نظران مسلمان، وظیفه دارند این رویکرد را تغییر دهند و بار دیگر بذر توجّه به علوم انسانی را در جوامع اسلامی بیفشانند، چراکه برای نوسازی تمدّن اسلامی باید جامعه را با اهداف تعیین‌شده همسو کرد و از سوی دیگر، تغییر افکار و اندیشه‌های جامعه، تنها به دست اندیشمندان علوم انسانی فراهم می‌آید.

توجّه به علوم انسانی و از انزوا خارج نمودن آن با یک سلسله اصلاحات صوری و بخشی‌نگر به تنهایی قابل حل نیست. علوم انسانی به جنبش و نهضت علمی، ساختاری و فرهنگی عظیم در کشور و جهان اسلام نیاز دارد و این جنبش نمی‌تواند تنها از طریق نهادهای رسمی و دولتی ایجاد و مدیریت شود. دانشمندان مسلمان باید در این حوزه وارد شده، طرح داده، ایده‌پردازی کرده و موانع اعتلا و ارتقای علوم انسانی را بررسی و برطرف کنند.

بی‌تردید، رسیدن به اهداف بلند و عالی در پی‌ریزی تمدّن نوین اسلامی و نهضت علمی جهان اسلام، نیازمند توجّه به علوم انسانی و مبانی آن است. تدوین هر نقشه‌ای بدون توجّه به این مبانی، کارساز نخواهد بود. از آنجا که علوم انسانی برای جهان اسلام جهت‌دهنده، فکرساز و حرکت‌ساز است، اهمیت مضاعفی در نوسازی تمدّن اسلامی دارد و بر همین اساس، استفاده از ظرفیت علوم انسانی توسط دانشمندان برای ایجاد نهضت تولید علم در جامعه، امری ضروری است و بی‌توجّهی به این علوم، مانع بزرگی برای نوسازی تمدّن اسلامی خواهد بود.



پی‌نوشت:

[۱]. این موضوع در کشور ایران هم کاملاً نمود داشته است؛ به گونه­ای که رهبر معظم انقلاب در دیدار با اعضای شورای بررسی متون و کتب علوم انسانی در تاریخ ۲/۱۱/۸۵ فرمودند:«علوم انسانی حقیقتاً در کشور ما غریب و منزوی است».

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

  رهبر انقلاب: امام بزرگوار فرمود: «آمریکا شیطان بزرگ است» بعضی اصرار دارند این شیطان بزرگ را به شکل فرشته‌ی نجات وانمود کنند، ملت ایران این شیطان را بیرون کرد؛ نباید بگذاریم وقتی از در بیرونش کردیم از پنجره برگردد و نفوذ پیدا کند.‌ آمریکا دشمنی خود را پنهان نمی‌کند؛ یکی لبخند می‌زند، یکی مصوبه […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)