۲۶ خرداد ۱۳۹۸ مصادف با   12 شوال 1440
تاریخ: ۱۹ فروردین ۱۳۹۸ |   تعداد بازدیدها: 286
کد خبر:72099
| ف | | |

تمدّن نوین اسلامی و راهکارهای تحقق (۱4)

آسیب‌­ها و موانع شکل‌گیری تمدّن نوین اسلامی

موانع به دو دسته موانع داخلی و خارجی تقسیم می‌­شوند. موانع داخلی شامل مواردی می‌­شود که مسلمانان نقش اساسی در شکل‌­گیری آن دارند و موانع خارجی نیز به مؤلّفه‌هایی اشاره دارد که خارج از جهان اسلام بر مسلمانان تحمیل می‌­شود.

پایگاه تحلیلی مصداق/ در سال­‌های اخیر حرکت به سوی تمدّن نوین اسلامی روند رو به رشدی به خود گرفته و از سوی متفکّران بزرگ اسلامی نیز مورد تأکید قرار گرفته است. امّا برای وصول به هدف حرکت تمدّن نوین اسلامی در مسیر صحیح خود، بررسی موارد ذیل ضروری است.
چه آسیب‌­هایی متوجّه این تمدّن است؟مهمترین چالش‌­های پیش روی آن چیست و چه موانعی بر سر راه آن قرار گرفته است؟بر این اساس، در این بخش ابتدا در فصل اوّل به بررسی آسیب‌­های پیش روی تمدّن اسلامی از دیدگاه مقام معظّم رهبری پرداخته می‌­شود. در فصل دوّم با تشریح دیدگاه‌­های معظّم له موانعی که باعث کندی حرکت و جلوگیری از انجام برنامه‌­ها و تمدّن سازی می‌­گردد، مورد ارزیابی و تحلیل قرار می‌­گیرد؛ به طوری که این موانع به دو دسته موانع داخلی و خارجی تقسیم می‌­شوند. موانع داخلی شامل مواردی می‌­شود که مسلمانان نقش اساسی در شکل‌­گیری آن دارند و موانع خارجی نیز به مؤلّفه‌هایی اشاره دارد که خارج از جهان اسلام بر مسلمانان تحمیل می‌­شود.

تعریف آسیب، چالش و مانع
«آسیب» به معنای «آفت، بیماری، اختلال و خطر» آمده است.( معین، ۱۳۶۴: ج۱، ص ۵۸) و آسیب اجتماعی « social-pathology» هر نوع رفتاری است که با ارزش‌­های شناخته شده جامعه در تعارض باشد و باعث اختلال در کارکرد فرد، خانواده یا جامعه بشود. در واقع آسیب، مسأله­‌ای درونی است که از درون تمدّن ریشه گرفته و مرتبط با شیوه رفتار مردمان است. از سوی دیگر «چالش» را معادل « Challenge» تلقی می‌کنند، که به مشکلات بزرگ و بغرنجی گفته می­‌شود که در مسیر یک جریان یا حرکت ایجاد می‌­شود و مقابله با آن‌ها و حلّ مشکل با دشواری­‌های زیادی روبروست. چالش می‌­تواند از سوی هر دو نوع عوامل دورنی و بیرونی ایجاد گردد، هر چند اغلب چالش‌­ها از بیرون تحمیل می­‌شوند. (ذوعلم، ۱۳۸۴: ص ۳۴- ۳۵) سومین واژه، مانع، همچنان که از خود کلمه بر می‌­آید به معنای بازدارنده و جلوگیری کننده است و چیزی است که باعث توقّف حرکت و سد شدن یک جریان می­‌شود.( نبی زاده و دیگران، ۱۳۹۴) بر این اساس، با توجّه تعاریف یاد شده به بیان مهم­ترین عوامل هر کدام می­‌پردازیم.

تمدّن اسلامی چالش‌ها و آسیب‌های پیش روی آن
آن‌چه مطالعه‌­ی تاریخ و از جمله تاریخ تمدّن‌­های بشری را مهم می‌­کند، به دست آوردن ضوابط حاکم بر سرنوشت آن‌هاست. امیرالمؤمنین(ع) یکی از راه‌های اصلی اصلاح و بهبود وضعیت­‌ها را شناخت راه‌­های طی شده اشتباه به وسیله دیگران معرفی می­‌فرمایند: «وَ اِعْلَمُوا أَنَّکُمْ لَنْ تَعْرِفُوا اَلرُّشْدَ حَتَّى تَعْرِفُوا اَلَّذِی تَرَکَهُ »، «و بدانید که شما راه‌­های رشد و تعالی را نخواهید شناخت، مگر آن کسانی که دچار خطا و خروج از راه صحیح شده­‌اند، بشناسید». (نهج البلاغه، خطبه ۱۴۷)

تمدّن سازی و تاریخ آن تأمل برانگیزترین پدیده­‌های زندگی اجتماعی بشر می‌­تواند شمرده شود؛ لذا در این زمینه مسائل متعدّدی به ویژه در قالب آسیب‌­شناسی تمدّن­‌ها قابل مطالعه هستند. بنابراین برخی از مهم ترین آسیب­‌های پیش روی تمدّن اسلامی را می­‌توان چنین برشمرد:

جهانی شدن و توسعه ارتباطات
از دیدگاه طرفداران نظریه «جهانی شدن»، وقوع انقلاب اطّلاعات و ارتباطات و سایر پیشرفت‌­های بی‌­سابقه بشری، باعث فشردگی دو بُعد زمان و مکان در روابط بین فرهنگ، دولت، اقتدار، امنیّت و غیره شده است. بنابراین جهانی شدن، چالش­‌ها و آسیب­‌های خاص جدیدی را پیش روی تمدّن اسلامی قرار می­‌دهد. از این دیدگاه با کم رنگ شدن مرزها، تضعیف حاکمیّت حکومت‌ها و ایجاد عرصه عمومی جدید در اینترنت، نیازمند شیوه‌­های جدیدی برای جلوگیری از این چالش‌­ها هستیم.

مقام معظّم رهبری نیز پدیده جهانی شدن را یکی از راه‌های بازتولید فرهنگ وابستگی و به نوعی آسیب­ تمدّن اسلامی دانستند و خاطر نشان کردند: «جهانی شدن معنای دیگری دارد. جهانی شدن یعنی زیر بار فرهنگی که چند قدرت بزرگ توانسته‌اند بر اقتصاد دنیا، بر سیاست دنیا، بر امنیّت دنیا تحمیل بکنند [رفتن‌]؛ زیر بار این سیاست رفتن، در این قالب خود را جا کردن؛ این معنای جهانی شدن از نظر آنها است. وقتی می‌گویند جهانی بشوید، وقتی می‌گویند وارد خانواده‌ی جهانی بشوید معنایش این است؛ این همان وابستگی است، فرقی نمی‌­کند».( بیانات مقام معظّم رهبری، در تاریخ ۱۳۹۵/۷/۲۸)

در این میان از آن‌جا که جهانی شدن روندی در حال وقوع است، پیش بینی همه ابعاد و پیامدهای آن، در عرصه­‌های مختلف از جمله امور فرهنگی و تمدّنی دشوار است، با این حال چنین روندی می‌­تواند فرصت‌­ها و تهدیدهای تازه­ای برای فرهنگ و تمدّن اسلامی ایجاد کند. (رجائی، ۱۳۷۹: ص ۱۰۵)

عدم پیروی از رهبری واحد
هرگونه حرکت اجتماعی و فرهنگی در حال شکل‌گیری، برای جلوگیری از تشتّت و چندگانگی در مسیر حرکت، نیازمند آن است که از مبدأ واحدی هدایت و راهبری گردد. در این‌جا نباید این موضوع با تک محوری اشتباه گرفته شود. تمرکز و یگانه بودن اتاق فرمانِ چنین حرکت­‌هایی لازمه به نتیجه رسیدن آن است. بدین معنا که ضروری است تفکّرات و پیشنهادات مختلف و متنوعی که ممکن است از طریق متفکّران و اندیشمندان و گروه­های نخبه جامعه ارائه گردد در مرکز واحدی تجمیع و مورد نقد و بررسی قرار گرفته و نتیجه نهایی برای اجرا تعیین گردد تا بتواند مورد قبول اکثریت جامعه قرار گیرد. در تفکّر اسلامی –و به طور خاص شیعی- محوریّت این تصمیم گیری ولایت فقیه است. ( زنگویی، ۱۳۹۴: ص ۳۲۵)
بر مبنای این مقدّمات، یکی از آسیب­‌هایی که به شدّت تمدّن نوین اسلامی را تهدید می کند، عدم پیروی از رهبری واحد و نداشتن اتاق فکر و تصمیم گیری است. در تاریخ موارد متعدّدی از تمدّ‌‌‌ن‌­ها و حرکت‌­های تمدّنی فکری و فرهنگی به چشم می‌خورد که در اثر تشتّت آرا و عدم تصمیم‌­گیری واحد، نتوانسته‌­اند دوام چندانی داشته باشند. هر چه این گروه‌ها بهتر و بیشتر در مسیر صحیح و اسلامی حرکت کنند، تمدّن سازی نوین اسلامی با دقّت و سرعت بالاتری صورت خواهد گرفت. به یقین یکی از راه‌ها و راهبردهای اساسی مبارزه با تهدیدهای فرهنگی و مقابله با هجمه تمدّنی و فرهنگی دنیای غرب، تأکید بر روی هویّت و اصالت‌ها و ارزش‌های دینی جوامع اسلامی و بالتبع تجدید اعتلای تمدّن اسلامی می‌­باشد، علی الخصوص برای نسل­‌های جوان و نیز نخبگان و تحصیل کرده‌های جامعه که به عنوان گروه‌های مرجع شناخته شده‌­اند. انحراف و غرب زدگی در میان این طبقه از جامعه منجر به ایجاد انحراف و دور شدن از اهداف و آرمان‌­های تمدّن نوین اسلامی خواهد شد. آن‌چه مسلم است، این است که وظیفه گروه­‌های مرجع در این حوزه بسیار خطیر است و بر آنان است که با توجّه کامل بر این مسأله زمینه‌ساز ایجاد و گسترش تمدّن نوین اسلامی گردند. (همان، ص ۳۲۶)

جدایی دین از سیاست
یکی دیگر از آسیب‌­هایی که پیش­روی تمدّن اسلامی قرار دارد تفکّر جدایی دین از سیاست و ترویج آن است. ریشه چنین تفکّری به پایان قرون وسطی در اورپا بر می‌­گردد و پیدایش این تفکّر در اروپا به منظور تقلیل و یا از بین بردن قدرت کلیسا و نیز فلسفه « اسکولاستیک» حاکم بر آن بود. بدیهی است وارد کردن چنین تفکّری در فرهنگ اسلامی سزاوار نبوده و امری نابخردانه است. قیاس اسلام با مسیحیتِ موجود، از جهاتی مع الفارق است:
 الف) رویکرد کلیسای سنّتی در تبیین جهان و شکوفایی علم، متحجّرانه بود، در حالی که چنین رویکردی مطرود اسلام است و با شکوفایی علم، مخالف نبوده است، بلکه در تعالی آن کوشیده و در موقعیّت­‌های متعدّد مشوّق عالمان بوده است.
ب) سیره و سنّت عملی کلیسا، پرداختن به حوزه اخلاق و غفلت از حوزه‌­های دیگر بود. تفکیک کار حکومت از کار خدا و دین و به عبارتی جدا انگاری نهاد دین از نهاد سیاست به صراحت در گفتار کشیشان مطرح بوده است. در حالی که اسلام چنین رویکردی را نپذیرفته و برای تمام شئونات فردی و اجتماعی دنیوی و اخروی انسان برنامه ارائه کرده است.(ورعی، ۱۳۷۸: ص ۶)

مقام معظّم رهبری نیز نظریه جدایی دین از سیاست را در دین اسلام نفی نموده است و معتقد است: «آیا فکر کرده­‌اند که اگر دین جدا از سیاست است، پس چرا قرآن همه امور سیاسی را، یعنی حکومت را، قانون را، صف­‌بندی‌­های زندگی را، جنگ و صلح را، تعیین دوست و دشمن را و دیگر مظاهر سیاست را، همه و همه را به خدا و دین خدا و اوّلیای خدا مرتبط می‌­کند؟».(بیانات مقام معظّم رهبری، در تاریخ ۱۴/۴/ ۱۳۶۸)
و در ادامه بیان نمودن جدایی دین از سیاست را عین شرک می‌دانند و می‌فرمایند: «این، همان شرکی است که امروز مسلمانان باید با اعلام برائت، دامن خود و اسلام را از آن تطهیر کنند. آن‌چه جای تأسّف است، این‌که سال‌ها غفلت مسلمین و مهجور ماندن قرآن سبب شد که دست‌های تحریف بتوانند به نام دین، هر سخن باطلی را در اذهان جای داده و بدیهی‌­ترین اصل دین خدا را منکر شوند و شرک را جامه‌ی توحید پوشانده و مضمون آیات قرآن را بی‌دغدغه انکار کنند، و در حالی که قرآن اقامه‌ی قسط را هدف از ارسال رسل می‌داند… اوّلین اقدام پیامبر(ص) پس از هجرت، تشکیل حکومت و اداره‌ی سیاسی جامعه بود، و یا دلایل و شواهد فراوان دیگری که بر پیوند دین و سیاست حکم می‌کند، باز کسانی پیدا می‌شوند که بگویند دین از سیاست جداست، و کسانی هم پیدا شدند که این سخن ضدّ اسلامی را از آن‌ها بپذیرند».(بیانات مقام معظّم رهبری، در تاریخ ۱۴/۴/ ۱۳۶۸)
جوامع مسلمین نیز از خطر این نوع تفکّر در امّان نماندند و بعضی از عُمّال حکومت­‌های مسلمین و نیز بعضی از روشنفکران وابسته، به ترویج و اشاعه این نوع تفکّر در جوامع اسلامی پرداختند و اثرات نامطلوب آن در آینده می‌­تواند به عنوان یکی از آسیب‌­های تمدّن اسلامی مطرح شود.

وابستگی حاکمان کشورهای مسلمان
وابستگی کشورهای مسلمان به قدرت­‌های استکباری و شیوه‌­ی دین ستیزانه آن‌ها از جمله آسیب‌­های مهم دیگر پیش روی تمدّن اسلام محسوب می­‌شود؛ به طوری که پیامبر اکرم(ص) می‌­فرماید:« انّما اَخافُ علی امّتی الأئِمّهَ المُضِلُّون»؛« بر امّت خود فقط از رهبران گمراه واهمه دارم». بنابراین ویژگی­‌های این حاکمان گمراه آن است که جامعه را به انحراف می­‌کشند و اهداف، ارزش­‌ها، اصول و تاریخ آن را تباه می‌­سازند و سرانجام در مقام انکار حکم قرآن بر می­‌آیند. ویژگی دیگر این حاکمانِ دین ستیز، روی گردانی از سنّت پیامبر اسلام(ص) و حاکمیّت دین در جامعه است:« یکون بعدی أئمه لایهتدون بهُدآیَ ولایستنّون بسنّتی»؛«پیشوایانی می­آیند که راهنمایی‌­های مرا به کار نمی‌­بندند و از سنّت من پیروی نمی‌­کنند».
بنابراین، این بیان غیبی پیامبر اکرم(ص) به طور کامل بر واقعیت دیروز و امروز جوامع اسلامی منطبق است. بدین معنا که حکومت­‌ها، تعالیم قرآن و احکام اسلام را فراموش کردند و از دین پیامبر(ص) و محتوای رسالت گسستند و به هر آن چه کم­ترین رابطه با اسلام نداشت، پیوستند و در نتیجه آن چه امروز بر زندگی اجتماعی، سازمان‌­های اداری، تصمیمات سیاسی و حتّی اخلاق روزمره مسلمانان حاکم است، چیزی جز آمیزه­ای از اندیشه‌­های بدعت آمیز دینی با فرهنگ و عادات بی­ارزش غربی و اندیشه‌­های شرک آمیز شرقی نیست. با این وجود، لائیک بودن حاکمان عربیِ منطقه ی خاورمیانه باعث جدایی آن‌ها از ملّت‌هایشان شده و این جدایی نیز نتایج وخیمی را برای صلح خاورمیانه به همراه داشته است. از جمله عینی­‌ترین نتیجه آن وابستگی این رژیم‌­ها به غرب و آمریکاست. (الله دادی، ۱۳۹۳: ص ۶۸- ۶۹)
مقام معظّم رهبری با ژرف اندیشی خود به این موضوع اشاره داشته‌­اند: «رژیم‌هاى عربى که در معرض خشم مردم شان قرار گرفته‌اند، چه خصوصیاتى داشته‌اند؟ دین‌ستیزى، سرسپردگى و دست‌نشاندگى غرب (آمریکا، انگلیس و …) همکارى با صهیونیست‌ها و خیانت به فلسطین، دیکتاتورى‌هاى خانوادگى و وراثتى، فقر مردم و عقب‌ماندگى کشور در کنار ثروت‌هاى انبوه خانواده‌هاى حاکم، تبعیض و بى‌عدالتى و فقدان آزادى قانونى و پاسخگویى قانونى، از خصوصیات مشترک آن‌ها بوده است. حتّى تظاهر به اسلام یا جمهوریّت در برخى موارد نیز نتوانسته مردم را فریب دهد. این‌ها واضح‌ترین علائم براى شناخت ماهیّت خیزش ملّت‌هاى عرب است؛ اعم از آن‌ها که پیروزى‌هاى بزرگى به دست آوردند، یا آنان که ان‌شاءاللّه به دست خواهند آورد.» (بیانات مقام معظّم رهبری، ۱۴/۱۱/ ۱۳۹۰)

جمع بندی
شکل­‌گیری تمدّن اسلامی معمولاً با آسیب‌­ها و چالش­‌هایی همراه است که در این فصل از دیدگاه مقام معظّم رهبری به تبیین تعدادی از این آسیب­‌ها پرداخته شد. به طوری که از دیدگاه ایشان یکی از آسیب­‌های پیش روی تمدّن اسلامی جهانی شدن و گسترش ارتباطات می­‌باشد. معظّم له پدیده جهانی شدن را یکی از راه‌های بازتولید فرهنگ وابستگی و به نوعی آسیب­ تمدّن اسلامی می‌­دانند. چنان‌چه وقوع انقلاب اطّلاعات و ارتباطات و سایر پیشرفت­‌های بی‌­سابقه بشری، باعث فشردگی دو بعد زمان و مکان در روابط بین فرهنگ، دولت، اقتدار، امنیّت و غیره شده است. آسیب دیگر پیش روی تمدّن اسلامی عدم پیروی از رهبری واحد است. به طوری که هرگونه حرکت اجتماعی و فرهنگی در حال شکل گیری، برای جلوگیری از تشتّت و چندگانگی در مسیر حرکت، نیازمند آن است که از مبدأ واحدی هدایت و راهبری گردد. از آسیب‌­های دیگر پیش­روی تمدّن اسلامی رواج تفکّر جدایی دین از سیاست و وابستگی کشورهای مسلمان است. مقام معظّم رهبری نظریه ی جدایی دین از سیاست را در دین اسلام نفی نموده‌اند و با تکیه بر قرآن کریم معتقدند چنین تفکّری از ریشه اشتباه می‌­باشد و آن را عین شرک می­‌دانند. ایشان یکی از ویژگی­‌های اساسی دولت‌­های گذشته که زمینه سقوط آن‌ها را فراهم نمود، سرسپردگی و شیوه استبدادی برشمرده و آن را از آسیب­‌های دیگر پیش روی تمدّن اسلامی می‌­دانند.

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

  رهبر انقلاب: امام بزرگوار فرمود: «آمریکا شیطان بزرگ است» بعضی اصرار دارند این شیطان بزرگ را به شکل فرشته‌ی نجات وانمود کنند، ملت ایران این شیطان را بیرون کرد؛ نباید بگذاریم وقتی از در بیرونش کردیم از پنجره برگردد و نفوذ پیدا کند.‌ آمریکا دشمنی خود را پنهان نمی‌کند؛ یکی لبخند می‌زند، یکی مصوبه […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)