۲۶ خرداد ۱۳۹۸ مصادف با   12 شوال 1440
تاریخ: ۱۷ فروردین ۱۳۹۸ |   تعداد بازدیدها: 249
کد خبر:72010
| ف | | |

معناشناسی تکالیف و حدود شرعی (7)

ما می‌خواهیم نظر اسلام را پیدا کنیم

راه­‌های گسترش فقه و التزام عملی به حدود شرعی را در این یادداشت بررسی و تبیین می‌نماییم.

پایگاه تحلیلی مصداق/ چنان‌چه پیش از این نیز بیان شد، فقه و حدود شرعی، متکفل تبیین شریعت در زمینه‌­ی عملکردهای انسان است و فلسفه‌­ی وجودی شریعت، تربیت انسان و رساندن او به سعادت مطلوب است و انسان دارای ابعاد و جنبه‌­های گوناگونی است که برای رسیدن به سعادت مطلوب در همه ابعاد، نیاز به تربیت دارد؛ از این رو ابواب فقه‌ی و ترسیم ابعاد موازین حدود شرعی نیز باید در راستای پاسخگویی به نیازهای گوناگون انسان و تربیت وی در جنبه‌­های مختلف باشد.

اهمیّت فقه و تعیین حدود شرعی یکی از مهم­‌ترین ابعاد زندگی دینی و ارکان حوزه­‌های علمیه در قرون اخیر به شمار می‌­رود. لذا رهبر معظم انقلاب می‌فرمایند: «در حوزه‌ها، اساس، فقاهت است. فقه باید پیشرفت بکند. فقاهت به معنای خاص خود مورد نظر ماست. فقه به معنای عام – که آگاهی از دین است – در این‌جا فعلا مورد بحث ما نیست؛ فقه به معنای خاص، یعنی آگاهی از علم دین و فروع دینی و استنباط وظایف فردی و اجتماعی انسان از مجموعه‌ی متون دینی، که خیلی هم مهم است. انسان از قبل از ولادت تا بع حوالی دارد، و این احوال شامل احوال فردی و زندگی شخصی اوست، و نیز شامل احوال اجتماعی و زندگی سیاسی و اقتصادی و اجتماعی و بقیه‌‏ی شؤون اوست. تکلیف و سرنوشت همه‌‏ی این‌ها در فقه معلوم می‌‏شود. فقه به این معنا مورد نظر ماست، که اسمش همان احکام فرعی است؛ استنباط احکام فرعی از اصول. این، اساس حوزه‌‏هاست[۱]

 

راه‌­های گسترش فقه و عوامل رعایت حدود شرعی
رعایت حدود شرعی و گسترش فقه، نیازمند تلاش توسط همه آحاد جامعه اسلامی ممکن خواهد بود و از مسئولین و حاکمان نظام اسلامی گرفته، تا کارکنان و کارگران و معلمان و مربیان، همه و همه باید در گسترش احکام و رعایت موازین و حدود شرعی همت گمارند. امام خمینی(ره) در اهمیّت رعایت حدود شرعی و اهتمام همه افراد میفرمایند: «همه مان تکلیف وجدانی داریم، تکلیف شرعی داریم، تکلیف عقلی داریم که با این جمعیت مظلومی که قیام کردند و می‌خواهند حق خودشان را ـ آن حق خودشان که حق ما هم هست ـ بگیرند، ما هم با آن‌ها همراهی کنیم[۲]

رهبر معظم انقلاب نیز در لزوم توجه به گسترش دین در ابعاد مختلف جامعه اسلامی تأکید می­‌کنند که: «مسؤولیت حفظ معنویت و روح و حال این برادران، به عهده‌ی شماست. انسان، سایش‌پذیر است. هر انسان دیگری جز معصومین، در برخوردها و سایش‌ها و اصطکاک‌ها، ساییده و کم می‌شود و برجستگی‌های روحیش تغییر می‌کند؛ باید مراقبش بود. این‌که ذکر دایمی گفته‌اند، برای خاطر این است. انسان دایماً باید متذکر باشد؛ والّا خراب خواهد شد. بزرگان و ائمه و معصومین ما، مواظب خودشان، خودسازیشان، نمازشان، ذکرشان، دعایشان، توجهات و توسلاتشان بودند؛ برای این‌که ضایع و خراب نشوند. ما ها خراب می­‌شویم. اگر مواظب خودتان نباشید، ضایع و خراب میشوید. این برادران عزیز روحانی، بایستی به این جهت توجه کنند[۳]

در این یادداشت و به عنوان قسمت پایانی مبحث «تکالیف و حدود شرعی» به برخی از راه‌­های گسترش فقه و عوامل التزام عملی به حدود شرعی براساس نگاه رهبر معظم انقلاب اشاره خواهیم کرد:

۱- ایجاد گروه‌­های فقه تخصصی
عصر حاضر، مسائل و مشکلات مستحدث‌ه­ای برای زندگی فردی و اجتماعی انسان امروزی پدید آورده است. با وجود آن‌­که تسلط فقه‌ی علماء دین نسبت به زوایای مختلف دین اسلام، لازمه همیشگی تفقه در دین است، همچنین ترسیم ابعاد مسائل و مقتضیات زمان، باید توسط صاحب نظران مربوطه تبیین شود و ابعاد فقه‌ی توسط گروه­‌های فقهی تخصصی مورد واکاوی قرار گیرد و یک نگاه جامع و رویکرد واحدی در ترسیم وظایف فردی و اجتماعی افراد و تعیین دقیق حدود شرعی اتخاذ شود.

رهبر معظم انقلاب معتقدند: «ما در زمینه‌ی علوم اسلامی هم باید پیشرفت پیدا کنیم. ما در زمینه‌ی فقه نیاز داریم به اینکه نگاه نویی را به مسائل فقهی مطرح کنیم. آنچه آقایان اشاره کردند -فقه‌های تخصّصی- در این جهت است. در بخش‌­های مختلف اداره‌ی کشور و اداره‌ی جوامع بشری، فقه می‌تواند حرف تازه داشته باشد، فقه اسلام می‌تواند حرف نویی را ارائه کند و مطرح کند؛ باید در این زمینه‌ها کار کنیم؛ این کار فقه است[۴]

۲- ایجاد نظام سازی فقهی و فقه سیاسی
برای گسترش عملی فقه و التزام عملی مسئولین و مردم در جامعه اسلامی نیازمند تبیین فقه حکومتی و سیاسی در قالب یک نظام سازی گسترده با مشارکت تمام ظرفیت­‌های علمی، فقهی و تبلیغی صاحب­‌نظران حوزوی و دانشگاهی در این بین خواهد بود. تشکیل جلسات هم­فکری و نشست­های تخصصی و تبادل نظرات مدیران، اساتید و کارشناسان حوزه­‌های مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و رسانه‌­ای با فقها و روحانیون می­‌تواند زوایای این نظام فقهی را ترسیم نماید.

« فقه سیاسی در شیعه، سابقه‌اش از اولِ تدوین فقه است. یعنی حتّی قبل از آن‌که فقه استدلالی در قرن سوم و چهارم تدوین بشود فقه سیاسی در مجموعه‌ی فقه شیعه حضور روشن و واضحی دارد؛ که نمونه‌اش را شما در روایات می‌بینید… بنابراین سابقه‌ی فقه سیاسی در شیعه، سابقه‌ی عریقی است؛ لیکن یک چیز جدید است و آن، نظام‌سازی بر اساس این فقه است؛ که این را امام بزرگوار ما انجام داد. قبل از ایشان کس دیگری از این ملتقطات فقهی در ابواب مختلف، یک نظام به وجود نیاورده بود. اولْ کسی که در مقام نظر و در مقام عمل – توأماً – یک نظام ایجاد کرد، امام بزرگوار ما بود؛ که مردم‌سالاری دینی را مطرح کرد، مسئله‌ی ولایت فقیه را مطرح کرد. بر اساس این مبنا، نظام اسلامی بر سر پا شد. این، اولین تجربه هم هست. چنین تجربه‌ای را ما در تاریخ نداریم؛ نه در دوران صفویه داریم، نه در دوره‌های دیگر. اگرچه در دوران صفویه کسانی مثل «محقق کرکی»ها وارد میدان بودند، اما از این نظام اسلامی و نظام فقهی در آنجا خبری نیست؛ حداکثر این است که قضاوت به عهده‌ی یک ملائی، آن هم در حد محقق کرکیِ با آن عظمت بوده است؛ ایشان می‌شود رئیس قضات، تا مثلاً قضات را معین کند؛ بیش از این‌ها نیست؛ نظام حکومت و نظام سیاسی جامعه بر مبنای فقه نیست. ایجاد نظام، کاری است که امام بزرگوار ما انجام داد[۵]

۳- ایجاد نگاه نو و پویایی در فقه شیعی
استقرار حکومت دینی در قالب جمهوری اسلامی، سبب شده است، بعد از قرن‌­ها دین در عرصه اجتماعی و سیاسی، جلوه کند. لذا مسائل و ابعاد مختلفی به وجود آمده است، لذا تبیین دقیق و حرکت منسجم فقهی، نیازمند اتخاذ یک فقه پویا و جامع است تا نیازهای مختلف سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مردم و چهارچوب‌­های فقهی و ترسیم دقیق حدود شرعی ضروری خواهد بود.

«نگاه نو به مسائل نکردن، گذرانِ تاریخ و تحوّلِ فکر انسان‌ها را ندیده گرفتن، تعالی و ترقّیِ فکر و اندیشه و راه‌های زندگی را انکار کردن. این تحجّر است. هر دانشی را که شما نگاه کنید، تعالی و پیشرفت آن دانش، فریادی علیه تحجّر است. اگر قرار بود ایستایی، پافشاردن بر هر آن‌چه که عادت کرده‌ایم آن را ببینیم، چیز خوبی باشد، اصول ما هم پیشرفت نمی‌کرد؛ فقه ما هم از هزار سال پیش تا به‌حال این همه تحوّلات و پیشرفت‌ها را پیدا نمی‌کرد. در همه‌ی امور زندگی این‌طور است. تحجّر، یکی از بزرگترین آفات است[۶]

۴- گفتمان سازی و ترویج فرهنگ دین‌­مداری
برای پیاده شدن احکام و حدود شرعی، باید مفاهیم دینی و فلسفه احکام به صورتی جذاب و کاربردی توسط علما و روحانیون متخصص و کارآمد برای عموم مردم تبیین شود تا به صورت درونی در نگرش و رفتار افراد نهادینه شود. لذا در شرایط زمانه، شناخت مخاطبان و درک مفاهیم و حدود شرعی توسط افراد متخصص و زبده با روش‌­های به­روز تبیین شود. رهبر انقلاب در بیانی این مسأله را این‌گونه تبیین فرمودند: « شناختن نقش هر زمان و هر مکان، همواره باید با پایبندی به اصول فقاهت که «روشی» علمی و تخصصی است، همراه باشد. و این است معنای سخن امام راحل رحمهاللَّه علیه که فقه پوینده و منطبق بر نیازهای همیشه و همه جا را همان فقه سنتی دانسته و بر این پای فشرده‏‌اند. از این‏‌جا می‌‏توان دانست که تنها فقهای کارآزموده و اهل فن، صلاحیت آن را دارند که تأثیر زمان و مکان را در احکام شریعت بشناسند و بر طبق آن فتوا دهند. این امر خطیر از دسترس ناخبرگان و غیر متبحران اقیانوس فقاهت، بسی دور است[۷]

 

۵- ترسیم ابعاد ناشناخته شرع و فقه اجتماعی و فقه حکومتی
فقه شیعه ناشناخته است در معلومات غیرمسلمین از فقه اسلام، غالباً جایی ندارد در کتب استدلالی فقه که از سوی غیرشیعه تدوین می‌شود آرای آن غالباً مورد سکوت و غفلت است در دائرهالمعارف‌های جهانی و حتی اسلامی آرای آن غالباً در ردیف آرای فقهیِ مذاهب مهجور قرار می‌گیرد. و این ستمی بزرگ است، هم به دانشی بدین وسعت و عمق و پیشرفت که شاید بتوان گفت: هیچ یک از مذاهب اسلامی به تنهایی دارای فقهی با این خصوصیات سه‌گانه نیستند، و هم به کسانی که می‌خواهند از آن بهره ببرند. معرفی این فقه و کشاندن آن به مجموعه‌های جهانی و کتب فقهی دیگر مذاهب اسلامی و مطالعات حقوقیِ مراکز علمی جهان، خدمتی به علم و به دانشمندان است و این کار باید به شیوه‌ی درست و منطقی انجام شود.

« امام بزرگوار، فقه شیعه را از دورانی که خود در تبعید بود، به سمت فقه اجتماعی و فقه حکومتی و فقهی که می‌خواهد نظام زندگی ملّت‌ها را اداره کند و باید پاسخگوی مسائل کوچک و بزرگ ملّت‌ها باشد، کشاند. این، یعنی نطقه‌ی مقابل آن آفتی که گفتیم تحجر است. حتی در اواخر سال‌های عمر بابرکت امام بزرگوار، مسائلی که به ظاهر جزئی می‌نمود – امّا با توجه به این‌که یک خط و یک سمت‌گیری را به فقه‌ای شیعه نشان می‌داد، بسیار مهم بود – پیش آمد و ایشان باز هم نشان داد که آن کسی که می‌خواهد نظام را اداره کند؛ آن فقهی که می‌خواهد یک ملت یا مجموعه‌ی عظیمی از انسان‌ها و ملّت‌ها را اداره کند، بایستی بتواند شرایط زمان را بشناسد و پاسخ هر نیازی را در هنگام آن نیاز، به آن بدهد و نمی‌تواند در زمینه‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و همه‌ی مسائل زندگی مردم، نقطه‌ای را بی‌پاسخ بگذارد[۸]

۶- به کاربستن و اجرای حدود شرعی
مردم باید لذت و تاثیرات عینی اجرای حدود شرعی را در جامعه به صورت محسوس درک کنند. بجز در احوال شخصیه و نیز در آن‌چه مربوط به فرد مسلمان است، فقه اسلامی و از جمله فقه شیعی، در طول قرن‌ها، مورد بهره‌برداری قرار نمی‌گرفته است، پس از تشکیل جمهوری اسلامی، فقه شیعه یکسره در معرض عمل جامعه‌ی ایرانی است و به تبع آن، در همخوانی با موج همه‌جاییِ گرایش ملّت‌ها به اسلام، فقه سایر مذاهب نیز در برخی کشورها به جایگاه قانون‌گذاری نزدیک شده است.

با این همه هنوز توان عظیم فقه، در گره‌گشایی معضلات زندگی و حل نقاط کور در مناسبات اسلامی فرد و جامعه، به کار گرفته نشده و بعضاً، شناخته نشده است. پدیده‌های روزبه‌روز زندگی در مقام استفهام و استفتاء از فقه اسلامی، طبعاً باید به پاسخی قانع‌کننده و حکمی قابل استدلال برسد. به علاوه، فقه امروز که از پیچیدگی در استدلال و ظرافت همراه با استحکام برخوردار است، می‌تواند در تکمیل و پیشرفت دانش حقوق، مورد بهره‌برداری قرار گیرد و راههای تازه‌یی را در برابر محققان مراکز حقوقی جهان بگشاید.

« … ما می‌خواهیم نظر اسلام را پیدا کنیم. ما که با کسی رودربایستی نداریم. ما اگر بخواهیم نظرات منهای اسلام را – هرچه که ذهن ما می‌­پزد و می‌پروراند – دنبال کنیم، به همان آشفتگی‌هائی دچار می‌شویم که متفکرین غربی در زمینه‌های گوناگون مبتلایش هستند؛ هم در فلسفه دچار هستند، هم در ادبیات و هنر دچار هستند، هم در مسائل اجتماعی دچار هستند؛ آراء متضارب گوناگون علیه یکدیگر، که غالباً هم این‌ها امتداد عملی پیدا نمی‌کند. نه، ما دنبال این هستیم که ببینیم نظر اسلام چیست[۹]


  1. بخشی از بیانات رهبر انقلاب در آغاز درس خارج فقه، مورخ: ۱۳۷۰/۰۶/۳۱ 
  2. صحیفۀ امام، ج ۳، ص ۵۲۳٫
  3. بیانات در دیدار فرماندهان و جمعی از پاسداران کمیته‌های انقلاب اسلامی ۱۳۶۹/۱۰/۱۰ 
  4. بیانات در دیدار فرماندهان و جمعی از پاسداران کمیته‌های انقلاب اسلامی ۱۳۶۹/۱۰/۱۰ 
  5. بخشی از بیانات رهبر انقلاب در دیدار اعضای مجلس خبرگان رهبری، مورخ: ۱۳۹۰/۰۶/۱۷
  6. بخشی از بیانات رهبر انقلاب در جمع اساتید، فضلا و طلاب حوزه علمیه قم در مدرسه فیضیه۱۳۷۹/۰۷/۱۴
  7. بخشی از پیام رهبر انقلاب به کنگره‌‌ی زمان و مکان در اجتهاد ۱۳۷۴/۱۲/۲۴
  8. بخشی از بیانات رهبر انقلاب در مراسم هشتمین سالگرد رحلت امام خمینی(رحمه‌الله) ۱۳۷۶/۰۳/۱۷
  9. بخشی از بیانات رهبر انقلاب در چهارمین نشست اندیشه‌های راهبردی، مورخ: ۱۳۹۱/۰۸/۲۳

 

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

  رهبر انقلاب: امام بزرگوار فرمود: «آمریکا شیطان بزرگ است» بعضی اصرار دارند این شیطان بزرگ را به شکل فرشته‌ی نجات وانمود کنند، ملت ایران این شیطان را بیرون کرد؛ نباید بگذاریم وقتی از در بیرونش کردیم از پنجره برگردد و نفوذ پیدا کند.‌ آمریکا دشمنی خود را پنهان نمی‌کند؛ یکی لبخند می‌زند، یکی مصوبه […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)