۳ اردیبهشت ۱۳۹۸ مصادف با   17 شعبان 1440
تاریخ: ۱۳ فروردین ۱۳۹۸ |   تعداد بازدیدها: 153
کد خبر:71961
| ف | | |

معناشناسی تکالیف و حدود شرعی (5)

راه اصلاح جامعه، اجرای حدود الهی است

به طور کلی فلسفه­‌ی رعایت حدود شرعی و اتخاذ مجازات­‌ها در احکام دینی و نظام کیفری اسلام، به عنوان تابعی از شریعت، ایجاد جامعه‌ای سالم از طریق تربیت افراد سالم است. راه اصلاح جامعه، اجرای حدود الهی است.

پایگاه تحلیلی مصداق/ انسان همواره موجودی اجتماعی بوده و بر ادامه حیات و استمرار زندگی به صورت گروهی و اجتماعی تاکید داشته است. تکوین وتشکیل تمدن­‌های بزرگ جهان و همچنین وجود شهرها، روستاها، قبایل و تشکل­‌ها و…، همگی ناشی از صفت اجتماعی بودن انسان است. بدون تردید در زندگی اجتماعی بین افراد منازعاتی بروز نموده و انسان­ها برای حل مسالمت آمیز این منازعات از قواعدی پیروی نموده و با تکرار این قبیل منازعات، قواعد حل اختلاف نیز به صورت غیر ارادی بین انسانها در موارد مشابه مورد رعایت وتبعیت  واقع گردیده است. در این بین رسالت دین، فقه و حدود شرعی، تبیین قوانین و باید و نبایدهای دین در صحنه­ی زندگی فردی و اجتماعی انسان جهت عمل نمودن به آنهاست و غایت آن دستیابی به پی‌­آمدهای دین­‌مداری و التزام به شریعت و حدود شرعی است که این، همان کسب کمالات روحی و معنوی و رسیدن انسان به قرب الهی است.

اهمیّت و جایگاه حدود شرعی
وقتی بحث از نظم در جامعه به میان می­آید، لازم است حد و حدود یا به عبارت دیگر، مرز آن شناخته شده تا در حدود تعیین شده حرکت ادامه و از هر گونه انحراف و کج­روی جلوگیری گردد. مرز یا به عبارتی حدود، ممیز بین حق و باطل و گاهی منشاء تفکیک دو یا چند و گاهی صرفاً جهت شناسائی اشیاء از همدیگر به کار می‌­رود. بین حق و باطل همیشه مرزی تعیین و برهم زدن یا برداشتن آن، موجب خسارات جبران‌­ناپذیری می‌­گردد و همین مرز موجب شناسائی حق و باطل نیز می‌­باشد.

اگر چه گاهی مرز صرفاً جهت تفکیک دو چیز ترسیم شده و از آن مرز فقط جهت شناسائی و اغراض دیگر استفاده می‌­گردد ولی بحث ما در حدودی است که مرز بین حق و باطل و تجاوز از آن گناه و متجاوز خسارت‌­های مادّی و معنوی به اجتماع وارد و خود در این آتش می‌سوزد.[۱]

یکی از مباحث مهم و بسیار جدی در عرصه دین شناسی و کلامِ جدید، تبیین قلمرو تعالیم و آموزه‌های دینی است و بیان این که آیا دینی که برای هدایت انسان آمده، همه عرصه‌ها و شئون زندگی انسان، اعم از زندگی فردی و اجتماعی، مادی و معنوی، دنیوی و اخروی، و روحی و جسمی را تحت پوشش قرار می‌دهد یا تنها برای هدایت انسان در عرصه زندگی فردی و خصوصی آمده است؟ آیا در عرصه‌هایی که انسان با علم و عقل می‌تواند بشناسد، نیازی به دخالت دین هست یا خیر؟ اهداف دین چیست؟ آیا هدف دین مادی و دنیوی است. یا اخروی و یا هر دو؟ آیا انبیا مردم را به خدا و آخرت دعوت کرده اند و امور دیگر را بر عهده انسان گذاشتند تا با عقل و علم آن ها را تنظیم کند؟ و به عبارت دیگر آیا دین فقط برای بیان حقایق آمد که انسان با عقل و علم نمی‌توانست به آن ها دسترسی یابد یا همه حقایقی را برای انسان بیان کرده است. اگر قلمرو دین همه شئون زندگی انسان، است کیفیت آن چگونه است؟ عمق آن تا کجا است؟ آیا حداقل را بیان کرده است یا حداکثر را؟ آیا اهداف و غایات و ارزش‌ها را مشخص کرده است یا روش‌ها را نیز تبیین کرده است؟ آیا علاوه بر بیان ارزش‌ها و غایات و اهداف و اصول، نظام را نیز بیان کرده و برای اداره جامعه نظام خاصی را از جهت سیاسی و اقتصادی مشخص کرده یا تعیین نظام را به عقل انسان واگذارده است؟

در واقع در این جا دو سؤال اساسی قابل طرح است:

۱- قلمرو دین تا کجا است و آیا برای هدایت انسان در زندگی معنوی و فردی و خصوصی آمده است یا برای هدایت انسان در همۀ ابعاد زندگی؟

۲- اگر پاسخ این بود که دین برای اداره همه عرصه ها و شئون زندگی انسان برنامه دارد، حدّ آن تا کجا است، کیفیت آن چگونه است؟ آیا حداقل را گفته یا حداکثر را، ارزش ها را گفته است یا روش ها را نیز؟[۲]

در برابر این گونه سوالات، شهید مطهری می گوید: «اسلام مکتب جامعه و همه جانبه واقع گرا است که در آن به همۀ جوانب نیازهای انسانی، اعم از دنیایی یا آخرتی، جسمی یا روحی، عقلی و فکری یا احساسی و عاطفی، فردی یا اجتماعی توجه شده است.»[۳]

« نباید از حد الهی تعدی کرد. حد، یعنی چه؟ حد، یعنی همان خط و مرزی که کشیده شده است. چگونه می‌شود کسی را مورد تعذیب قرار داد؟ «و لیشهد عذابهما طائفه من المؤمنین»[۴] صریح هم است. بایستی عذاب و شکنجه‌یی که به او می‌دهیم، همه‌ی مردم ببینند. این، حدی دارد. اگر از این حدّ، یک سر مو تخطی کردید، تجاوز از حدود الهی است[۵]

 

ثمرات التزام و رعایت حدود شرعی

۱- تربیت انسان و اصلاح مجرم و جامعه
به طور کلی فلسفه­‌ی رعایت حدود شرعی و اتخاذ مجازات­‌ها در احکام دینی و نظام کیفری اسلام، به عنوان تابعی از شریعت، ایجاد جامعه‌ای سالم از طریق تربیت افراد سالم است.«راه اصلاح جامعه، اجرای حدود الهی است.»[۶]‌
اصلاح مرتکب یکی از اهداف اساسی و بسیار مهم در هر نظام کیفری ای می‌باشد. فی الواقع نظام کیفری، زمانی موفق است که اولاً، حتی‌المقدور از وقوع جرم پیش‌گیری نماید و ثانیاً، در صورت وقوع جرم به بهترین نحو مجرم را بازسازی کرده و برای زندگی مجدد در اجتماع آماده نماید.

۲- پیشگیری از ارتکاب جرایم حدی
اهتمام به اجرای قانون برای رسیدن به این اهداف اساسی برای جامعه امری ضروری و قطعی است و بی‌قانونی و نادیده گرفتن آن معادل با به وجود آمدن مشکلات متعدد، بازماندن جامعه از مسیر پیشرفت، اختلال در امور پیدایش، ازدیاد مفاسد اجتماعی و جز آن می‌باشد. از همین روی علما و رهبران دینی بر اجرای قانون تأکید زیادی دارد. برای مثال، از نظر امام خمینی(ره) بر تمام انسان‌ها قانون حکومت می‌کند و هیچ کس نمی‌تواند از فرمان قانون سرپیچی نماید. چه سرپیچی یک نفر از قانون به معنای تحقق زیان برای همه و ضایع شدن مصالح عمومی است. برای نمونه در چند مورد مختلف امام راحل می‌­فرمایند: حکومت در اسلام به مفهوم تبعیت از قانون است و فقط قانون بر جامعه حکم فرمایی دارد… .پیغمبر اکرم هم تابع قانون بود، تابع قانون الهی، نمی توانست تخلف بکند.بپذیرید قانون را. همه‌تان روی مرز قانون عمل بکنید. اگر همه روی مرز قانون عمل بکنند، اختلاف دیگر پیش نمی‌آید.
رهبر معظم انقلاب نیز برای ترسیم جایگاه دین و حدود شرعی در ایجاد یک جامعه مطلوب می‌­فرمایند: «کارهای حساسی در دست‌تان است. مبارزه‌ی با منکرات، حساس است. مبارزه‌ی با مواد مخدر، حساس است. مبارزه‌ی با ضد انقلاب، حساس است. مواجهه‌ی با انسان‌ها، حساس است. هر انسانی، دنیایی است. این‌ها خیلی حساس و مهم است. اگر در نظرمان، قاعده‌ی شرعی را روشن و مسلّم فهمیدیم و به آن اتّکا کردیم، هرکه هرچه می‌خواهد بگوید، بگوید؛ هر کس بدش می‌آید، بیاید؛ هر کس خوشش می‌آید، بیاید. «انّ رضی النّاس لایملک»[۷]. مگر می‌شود همه‌ی دل‌ها را دانه دانه به دست آورد؟ باید دید حق چیست و حکم خدا کدام است.

اعتقادم این است که مهمترین خصلت امام بزرگوار ما این بود که خویش و بیگانه و دوست و آشنا، برایش فرقی نداشت. حقیقتاً خدا میداند که آن بزرگوار در این دنیای تاریک ظلمانی، مثل یک خورشید، چند صباحی آمد درخشید و رفت، تا مردم بدانند که خورشیدی هم هست. دیگر بعد از ائمه و معصومین، ما و دیگران هم مثل آن آدم سراغ نداریم. اگر کسی هم بگوید، به نظر من بی‌انصافی کرده است. انسانیت باید بفهمد که این گوهر در خزانه‌ی الهی وجود دارد. آن مرد، اگر می‌فهمید که تکلیف است، عمل می‌کرد. نگفت که اگر من تنها بمانم، راه حق را خواهم پیمود؟ او، این را راست میگفت. شما در آن‌جایی که باید طبق تکلیف شرعی عمل کنید، هیچ ملاحظه نکنید که کسی خواهد گفت، برو تند عمل کن، این چه ملاحظه‌یی است که می‌کنی. ابداً. در میدان جنگ هم وقتی با دشمن طرفید، آن‌جایی که باید خشونت بکنید، به تکلیف شرعی خود عمل کنید و ملاحظه نکنید که کسی شما را بر تندی ملامت بکند؛ باید حدّ را بشناسید.[۸]

لذا انتظار می‌رود با توجه به تأکیدات اسلام و رهبران نظام اسلامی، در عین رعایت حدود شرعی و اجرای اجکام الهی و اقتدار ارکان نظام اسلامی، درک مصلحت، رعایت اقتضائات زمان و مکان صورت گرفته و نیز اجرای حدود الهی و اعمال قانون براساس موازین شرعی و اخلاقی و با رأفت، مهربانی همراه باشد.


  1. برگفته از مقاله «حدودالله یا مرزهای الهی در جامعه»، به نگارش حجت الاسلام نورالله ولی نژاد، انتشار یافته در سایت سازمان تبلیغات اسلامی.
  2. محمدرضا مصطفی پور، دخالت دین در عرصه های اجتماعی سیاسی و علمی از دیدگاه امام خمینی(ره)، انتشار یافته در پرتال امام خمینی.
  3. مرتضی مطهری، مقدمه ای بر جهان بینی اسلامی، ص ۵۳٫
  4. سوره مبارکه النور آیه ۲.
  5. بیانات در دیدار مسئولان دادگاه و دادسرای ویژه‌ی روحانیت، ۱۳۶۹/۰۸/۱۳.
  6. بیانات در مراسم پنجمین سالگرد رحلت امام خمینی (رحمه‌الله)، مورخ: ۱۳۷۳/۰۳/۱۴
  7. بحارالانوار، ج ۷۰ ، ص ۲٫
  8. بخشی از بیانات رهبر انقلاب در دیدار فرماندهان و جمعی از پاسداران کمیته‌های انقلاب اسلامی،۱۳۶۹/۱۰/۱۰ 
نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

اصل عدالت اگر چه به عنوان یکی از مهمترین رکن های دین اسلام مطرح اسـت اما تـاکنون بیـان روشن و کاملی درباره معیارهای عدالت، بویژه در حوزه «اقتصادی و نسبت آن با عدالت اجتمـاعی» توسط متفکران اسلامی ارائه نشده اسـت. امام خمینی(ره): در ترسیم مسیر حرکت جمهوری اسلامی، عدالت را به عنوان سنگ‌بنایی اساسی معرفی […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)