۲۶ خرداد ۱۳۹۸ مصادف با   12 شوال 1440
تاریخ: ۴ فروردین ۱۳۹۸ |   تعداد بازدیدها: 190
کد خبر:71893
| ف | | |

معناشناسی تکالیف و حدود شرعی (2)

عاملی برای تقویت بنیه روحی و اصلاح امور دنیا

واجبات دینی و احکام اسلامی، یکی از جلوه‌­های اساسی و نمونه‌­های بارز حدود الهی محسوب می­‌شود. فلسفه وجودی احکام و حدود الهی، در نگاه رهبر معظم انقلاب، عاملی برای تقویت بنیه روحی و اصلاح امور دنیا معرفی می‌­شود که همچون داروهایی برای انسان از سوی پرودگار تجویز شده است.

پایگاه تحلیلی مصداق/ در یادداشت قبل به تبیین «مفهوم تکلیف و تکالیف الهی»، «تکلیف در علوم اسلامی»، «تکلیف در قرآن»، «تکلیف در حدیث»، «تکلیف در فقه»، «مفهوم حدّ و حدود شرعی» پرداختیم؛ در این بخش به بیان مقدمات این موضوع می‌پردازیم.

حقوق و تکلیف در اسلام
طبق بیان قرآن کریم، فقط انسان قادر به قبول امانت الهی است و منظور از این امانت در آیات قرآن، تکلیف و مسئولیت عظیم انسان است. انسان از هر قید و بندی می­‌تواند آزاد باشد جز قید انسانیت و اخلاق؛ و لازمه‌­ی مقید بودن به انسانیت قبول تکالیف و رعایت حقوق دیگر موجودات است؛ یعنی همان‌­طور که آدمی معتقد است که چون کامل­‌تر از سایر موجودات آفریده شده پس حق دارد از تمام جمادات و نباتات و حیوانات موجود در طبیعت انواع استفاده­‌ها را ببرد، عیناً به همین دلیل حقوقی از همه‌­ی این اشیاء بر عهده او قرار می‌­گیرد؛ یعنی گرچه به حکم استعداد و شایستگی فطری، استحقاق بزرگی برای استفاده از مواهب خلقت دارد، امّا به خاطر همان حق، تکلیف و مسئولیت عظیمی نیز نسبت به همه‌­ی موجودات تحت اختیار خود دارد.[۱]

 

احکام اسلامی؛ جلوه­ای از حدود الهی
واجبات دینی و احکام اسلامی، یکی از جلوه‌­های اساسی و نمونه‌­های بارز حدود الهی محسوب می­‌شود. فلسفه وجودی احکام و حدود الهی، در نگاه رهبر معظم انقلاب، عاملی برای تقویت بنیه روحی و اصلاح امور دنیا معرفی می‌­شود که همچون داروهایی برای انسان از سوی پرودگار تجویز شده است. «همه‌ی و اجبات شرعی، اجتناب از همه‌ ی محرمات، تشکیل دهنده‌ی مجموعه‌ای است از داروی تجویز شده‌ ی از سوی پروردگار برای تقویت بنیه‌ ی روحی و اصلاح امور دنیا و آخرت انسان – اصلاح جامعه، اصلاح فرد – منتها در این مجموعه بعضی از عناصر کلیدی هستند که شاید بشود گفت نماز کلیدی‌ترینِ این عناصر است[۲]

لذا برای تبیین مفاهیم دینی و احکام اسلامی، نیاز به بازنگری در مفهوم شناسی و گفتمان سازی در بین افراد جامعه هستیم. نگاه عمیق کلامی و فلسفی و رویکرد حقوقی در تبیین این واژه‌ها برای مردم عادی قابل فهم نیست و یک‌سری انگاره­‌های ذهنی منفی در ذهن افراد  به ویژه نوجوانان و جوانان ایجاد می‌­کند که حدود شرعی تنها به معنای محدودیت‌­هایی است که بی دلیل به انسان‌­ها تحمیل شده است و دین مقابل آزادی‌­های انسان را گرفته است. در حالی که در نگاه اخلاقی و معنوی، دین و حدود شرعی برای آزادی واقعی انسان طراحی شده است: « اوّلین محدودیت ما که درباره‌ی مباحث آزادی در اسلام حرف می‌زنیم، این است که می‌گوییم در «اسلام»؛ یعنی از اوّل، چهارچوب درست می‌کنیم؛ از اوّل برایش محدوده درست می‌کنیم. آزادی در اسلام به چه معناست؟ این خودش شد محدوده. نه، بحث ما اصلاً این است. در آیه‌ی معروف سوره‌ی مبارکه‌ی اعراف می‌فرماید: «الَّذینَ یَتَّبِعونَ الرَّسولَ النَّبِیَّ الأُمِّیَّ الَّذی یَجِدونَهُ مَکتوبًا عِندَهُم فِی التَّوراهِ وَالإِنجیلِ یَأمُرُهُم بِالمَعروفِ وَیَنهاهُم عَنِ المُنکَرِ وَیُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ وَیُحَرِّمُ عَلَیهِمُ الخَبائِثَ وَیَضَعُ عَنهُم إِصرَهُم وَالأَغلالَ الَّتی کانَت عَلَیهِم» [۳]  این واضح‌ترین آیه در قرآن برای آزادی است، که «اصر» را برمی‌دارد. «اصر» آن طناب‌هائی است که به پایه‌ی خیمه می‌بندند تا باد آن را نبرد؛ یعنی آن را متصل می‌کند به زمین. «و لکنّه اخلد الی الأرض»؛[۴]  این اخلاد الی الأرض است. «اواصر» ما آن چیزهائی است که ما را می‌چسباند به زمین، مانع پروازمان می‌شود. «غل» هم که غل است دیگر، غل و زنجیر است؛ که پیغمبر آمده است غل و زنجیر را بردارد. در همین آیه، قبل از آن‌که «یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیْهِمْ» را بگوید، می‌گوید: «یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ». خب، حلال و حرام یعنی چه؟ حلال و حرام یعنی حدّ گذاشتن، منع کردن؛ ممنوعیت همراهش است. از وجود محدودیت و ممنوعیت در ذهنمان، هنگامی که راجع به آزادی بحث می‌­کنیم، اصلاً ابا نداشته باشیم[۵]

 

نسبت شرع، عرف و قانون
در بحث زندگی معنوی، فرهنگ عمومی و سبک زندگی، سه ضلع در کنار یکدیگر قرار می‌­گیرد تا مجموعه دستورالعمل‌­های زندگی انسان ترسیم شود. شرع( فقه شیعی)، قانون حکومتی و عرف اجتماعی، سه ضلع این جریان به شمار می‌­رود:
در این بین قوانین جامعه باید براساس حکم و حدود شرعی تعیین شود و نیز در عین توجه به شرایط عرفی جامعه، در اتخاذ حدود شرعی، به مرور باید زندگی عرفی و فرهنگی جامعه نیز براساس شرع و فقه اسلامی و شیعی ترسیم شود. لذا بر اساس اصل دوم قانون اساسی جمهوری اسلامی، همه‌ی قوانین، اعم از مدنی، جزایی و غیره، باید بر پایه‌ی مبانی و احکام مسلم فقه جعفری سامان گیرد؛ اساس قانون‌گذاری در نظام جمهوری اسلامی بر عدم مغایرت قوانین موضوعه با شریعت اسلامی است؛ در نظام قانون‌گذاری کشور، همواره این اصل، مرعی بوده و شورای نگهبان قانون اساسی، براساس وظیفه‌ی ذاتی خود، به صیانت از آن همت گماشته است؛ قانون مجازات اسلامی هم یکی از لوایحی است که براساس فقه جعفری تهیه و تصویب شده و به عنوان قانونی معتبر، لازم‌ الاجرا گردیده است.


[۱]ر.ک. کتاب حکمت‌­ها و اندرز­ها، نوشته شهید مطهری(ره).
[۲]بخشی از بیانات رهبر انقلاب در دیدار شرکت‌کنندگان در هفدهمین اجلاس نماز، مورخ:۱۳۸۷/۰۸/۲۹ 
[۳]سوره مبارکه الأعراف آیه ۱۵۷.
[۴]سوره مبارکه الأعراف آیه ۱۷۶.
[۵]بخشی از بیانات رهبر انقلاب در چهارمین نشست اندیشه‌های راهبردی، مورخ:۱۳۹۱/۰۸/۲۳ 

 

 

 

 

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

  رهبر انقلاب: امام بزرگوار فرمود: «آمریکا شیطان بزرگ است» بعضی اصرار دارند این شیطان بزرگ را به شکل فرشته‌ی نجات وانمود کنند، ملت ایران این شیطان را بیرون کرد؛ نباید بگذاریم وقتی از در بیرونش کردیم از پنجره برگردد و نفوذ پیدا کند.‌ آمریکا دشمنی خود را پنهان نمی‌کند؛ یکی لبخند می‌زند، یکی مصوبه […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)