۱ فروردین ۱۳۹۸ مصادف با   14 رجب 1440
تاریخ: ۱۶ اسفند ۱۳۹۷ |   تعداد بازدیدها: 146
کد خبر:71480
| ف | | |

تمدّن نوین اسلامی و راهکارهای تحقق (7)

قرآن مهم‌ترین علّت شکل‌گیری تمدّن اسلامی

مهم‌ترین علل و عوامل شکل‌گیری تمدن اسلامی ریشه در معارف قرآن که محور دعوت پیامبر اکرم (ص) بود، نهفته است.

پایگاه تحلیلی مصداق/ در ادامه‌ی بررسی علل و عوامل شکل‌گیری تمدّن اسلامی در بخش قبل، در این نوشتار به بررسی زمینه‌های شکل‌گیری آن پرداخته‌ایم که در ادامه تقدیم می‌گردد:

شکل‌گیری نهضت ترجمه
نهضت ترجمه در بین مسلمانان به دلیل شوق و علاقه‌ی آنان به آموختن و فراگیری علوم و فنون مختلف ملل و تمدّن‌های دیگر بود. مسلمانان به دلیل روحیه‌ی علمی که تعالیم قرآنی و اسلامی در آنان پدید آورده بود به تحقیق و تفحص در مورد علوم و دانش در اقصی نقاط جهان متمدّن آن زمان پرداختند و این علوم و دانش‌ها را برای انتقال به مسلمانان از زبان‌های مختلف به عربی ترجمه نمودند و آن‌ها را تکمیل نموده و پس از اقتباس، دانش‌های فراوان به آن علوم افزودند.(ر.ک: میلانی، ۱۳۸۶: ص ۱۵۶- ۱۷۹)
نهضت ترجمه در دو نوبت یکی در اواخر دوره‌ی امویان و دیگر در زمان عبّاسیان از قدیمی‌ترین و وسیع‌ترین نهضت‌های علمی بود که در اسلام به وجود آمد و احتمالاً به آن صورت و وسعت در جهان قبل از اسلام سابقه نداشت. سهم مسلمانان و اسلام در ترکیب تمدّن‌های مختلف و ایجاد تمدّن جدید در سه قسمت طبقه‌بندی می‌شود:
۱- ترجمه کتاب‌های مختلف از زبان‌های مختلف در رشته‌های متعدّد و اخذ علوم از ملل متمدّن قبل از اسلام که در کمال علاقه و سرعت صورت گرفت.
۲- تکامل علوم و معارف قدیم و تأسیس علوم جدید، گسترش علوم اسلامی و علوم در اسلام.
۳- انتقال علوم و تمدّن به اروپا و غرب.(عزتی، ۱۳۰۹: ص ۴- ۵)

           
بعد از تأسیس شهر بغداد در سال ۱۴۵ه.ق توسّط منصور (خلیفه عباسی)، این شهر مرکز تجمع زبده‌ترین دانشمندان از نقاط مختلف جهان اسلام شد. در این دوره منصور عبّاسی این دانشمندان را به ترجمه‌ی کتاب‌های علمی و ادبی از زبان‌های دیگر تشویق می‌کرد. بیشتر این دانشمندان یهودی و مسیحی و تازه واردان به اسلام بودند. یکی از برجسته‌ترین آن‌ها عبدالله‌بن‌مقفع است که زرتشتی بود و تازه به آیین اسلام درآمده بود. مشهورترین کتابی وی ترجمه کرده کلیله و دمنه است که اصل‌اش به زبان سانسکریت بود و سپس به پهلوی ترجمه گردید. ابن‌مقفع این کتاب را از پهلوی به عربی برگرداند. دانشمند دیگری که در آن زمان وارد بغداد شد، یک جهان‌گرد هندی بود به نام «سندهانتا» که دارای کتاب مهمی در علم هیأت بود. کتاب این دانشمند هندی نامش « سندهند» یا «سَدَزانتا» بود که جهان‌گرد مزبور آن را به مسلمانان عرضه کرد و به دستور منصور، ترجمه‌اش به دست فزاری (نخستین ستاره‌شناس مسلمان) انجام پذیرفت.( خلیلیان، پیشین، ۳۸- ۴۰)

یکی دیگر از مترجمان به نام « جرجیس‌بن‌بختیشوع» پزشک نسطوری بود. منصور وی را از جندی شاپور به عنوان پزشک مخصوص به دربار خویش فراخوانده بود. او سپس به کار ترجمه پرداخت. دیگر مترجمان عبارت بودند از: بختیشوع‌بن‌جرجیس، جبرئیل شاگرد بختیشوع، عیسی‌بن‌چاربخت، قسطا بن لوقا و … .(همان، ۳۹)
فعّالیّت وسیع ترجمه به‌طور جدّی در دوران خلیفه عباسی مأمون که خود از فرقه معتزله یا مشرب عقل‌گرایی بود به اوج خود رسید. مأمون مؤسسه‌ای را به این منظور به‌نام بیت‌الحکمه تأسیس نموده بود. از این زمان سیل عظیم ترجمه رسماً و به‌طور جدّی شروع و در سرتاسر قرن نهم و بخش عمده‌ی قرن دهم ادامه یافت تا این که تمام آن چه از کتب و علوم یونانی که برای اعراب جالی بود به زبان عربی ترجمه شد. اولین ترجمه‌ها از زبان سریانی به عربی صورت گرفت. کتاب‌های پزشکی بقراط و کتاب‌های جمهوریّت، قوانین و تیمائوس تألیف افلاطون و کتاب‌های منطق ارسطو و کارهای ریاضی اقلیدس و ارشمیدس و دیگران به عربی ترجمه شد.(عزّتی، پیشین، ص ۸۱) مسلمانان هم‌چنین به ترجمه کتاب‌های یونانی، پارسی، هندی نز دست یازیدند.

بدین‌سان فرهنگ اسلامی و تعالیم قرآنی و سنت رسول‌خدا و اصحاب آن حضرت شور و شوقی را در میان مسلمانان به‌منظور فراگیری علوم، اعم از علوم اسلامی مانند علم قرائت قرآن، حدیث، تفسیر، فقه، عرفان که خود مسلمانان مبدع آن بودند و علوم دیگر عقلی و تجربی مانند فلسفه، نجوم، ریاضیّات، تاریخ، جغرافیا، طب، کیمیا، گیاه‌شناسی و …  به‌وجود آورده بود که در مدّتی کوتاه آنان در تاریخ جستجوی این علوم و دانش‌ها با ترجمه از زبان‌های علمی آن روز به ترجمه متون در زمینه کلّیه علوم مذکور پرداختند و این جنب‌و‌جوش مسلمانان آن‌چنان گسترده و قابل توجه و پرهیجان بود که در تاریخ اسلام با عنوان نهضت ترجمه از آن یاد شده است. این تلاش علمی مسلمانان که بخش عمده‌ای از آن ترجمه، برداشت و اقتباس از معارف، علوم و تمدّن بشری و جهانی از طریق ترجمه بود و بخش قابل توجهی نیز حاصل مطالعات و ابداعات دانشمندان و متفکّرین مسلمان و یا توضیح و تبدیل و افزودن به علوم دیگر ملل و قسمتی هم معارف و علوم اسلامی بود که خود مسلمانان با عنایت به تعالیم قرآن و رسول اسلام (ص) به تدوین آن پرداخته بودند موجب پیدایش و گسترش رشته‌های متعدد و مختلف علوم در دوره‌ی تمدّن اسلامی شد که تمدّن بشری پس از آن و به‌ویژه علوم اروپایی مدیون آن می‌باشد.

 

تشکیل مراکز علمی در جهان اسلام
با استقرار نظام نوبنیاد اسلامی و تکامل درونی این اجتماع، به‌تدریج نهادهای آموزشی به‌وجود آمد که نقش برجسته‌ای در پرورش و گسترش علوم و فنون داشت. به‌طوری کلی می‌توان گفت مراکز آموزشی و علمی در قلمرو اسلامی بسیار متعدد و متنوع بوده‌اند. یکی از فراگیرترین و نخستین مراکز آموزشی مساجد بود که در سراسر قلمرو اسلامی پراکنده شده بود. مساجد نخستین مراکز اجتماعات دینی برای مسلمانان به شمار می‌آمد و حتی مدرسه‌ها نیز مانند نقشه‌ی مساجد بود و مساحد معروف که یا از همان آغاز تأسیس یا چندی بعد کتابخانه نیز در آنها تشکیل شد در شهرهای مهم اسلامی فراوان بودند. برخی از آن‌ها عبارت بودند از جامع بصره، جامع فسطاط، جامع کبیر قیروان، جامع اموی دمشق، جامع زیتونه در تونیس، جامع الخصیب اصفهان.( رشید، بی تا: ۱۱۴- ۱۳۸)

از دیگر مراکز مهمّ علمی دیگری که فقط با اهداف علمی تأسیس شده بود، «بیت‌الحکمه» نام داشت که در بغداد ساخته شد. این مرکز، که به هزینه‌ی خزانه‌ی دولتی یا بیت‌المال داره می‌شد، محل اجتماع دانشمندان و پژوهشگران و به ویژه مترجمان شایسته‌ای بود که کتاب‌های علمی و فلسی یونانی را به عربی ترجمه می‌کردند. اساس بیت‌الحکمه را که نخستین کتابخانه مسلمانان در بغداد بود، هارون الرشید(۱۷۰- ۱۹۳ه.ق)، پایه گذاری کرد. پیش از آن منصور عباسی(۱۳۶- ۱۵۸ه.ق) که از زمان وی کار ترجمه آغاز شده بود، دستور داد کتابهایی از زبان‌های دیگر به عربی ترجمه شود و همین کتاب‌ها پایه‌ی بیت‌الحکمه گردید. در زمان مأمون، بیت‌الحکمه توسعه یافت. او صد بار شتر کتاب به بغداد حمل کرد و ظاهراً این کتاب‌ها به دنبال قرار صلحی که بین وی و امپراتور روم، میشل دوم، بسته شد، به مسلمانان داده شد. علاوه بر بیت‌الحکمه مراکز علمی متعدّد دیگری نیز وجود داشت؛ یکی از این مراکز دارالعلم‌ها بودند. این دارالعلم‌ها کتابخانه عمومی به حساب می‌آمدند. از جمله این مراکز، دارالعلم فاطمیّون در مصر بود. در این نهاد که در سال ۳۹۵ه.ق و به دستور الحاکم بامرالله، خلیفه فاطمی مصر در قاهره تأسیس شد، تقریباً یک میلیون جلد کتاب وجود داشت. دارالعلم موصل را نیز جعفر بن محمد حمدان موصلی برپا ساخت. این مرکز نخستین مرکزی بود که در آن کتاب‌هایی از همه‌ی رشته‌های علمی گردآوری شده بود. در طرابلس، از شهرهای لبنان کنونی نیز، در اواخر سده‌ی پنجم هجری دارالعلمی با ۶/۱ میلیون جلد کتاب وجود داشت.( رفیعی، ۱۳۷۴: ص ۴۳- ۴۲)

از دیگر مراکز علمی و بسیار مهمّ و مشهور دوره‌ی اسلامی، نظامیّه‌ها بودند. در نیمه‌ی دوم سده‌ی پنجم هجری، خواجه‌نظام‌الملک با ساخت مدارسی به نام « نظامیّه» در بغداد و نیشابور و شهرهای دیگر بنای این نظامیّه‌ها را پدید آورد. در نظامیّه‌ی بغداد که در سال ۴۵۹ه.ق، تأسیس شد، ابواسحاق شیرازی تدریس می‌کرد. پس از آن بزرگ‌ترین مقام تدریس به امام محمّد غزالی رسید و از آن پس تأسیس مدارس در جهان اسلام گسترش یافت. مدارس و مراکز علمی که به امر خواجه در قلمرو سلجوقیان تأسیس شد به سبب انتساب به خواجه نظام الملک به نظامیه مشهور شدند. به جزء نظامیه بغداد، نظامیه‌های دیگر را نیز می‌توان نام برد؛ نظامیّه نیشابور، که به خاطر توجه خواجه‌نظام‌الملک و دیگر پادشاهان سلجوقی به شهر نیشابور در این شهر تأسیس شد و افراد مشهوری چون امام موفق نیشابوری، حکیم عمر خیام، حسن صبّاح، امام محمّد غزالی و برادرش امام احمد و امام محمّد نیشابوری در آن‌جا تربیت شدند.(ولایتی، ۱۳۹۱: ص ۳۴)

 

اخلاص همراه با کوشش
اخلاص همراه با تلاش و کوشش یکی دیگر از رموز پیشرفت مسلمانان و اعتلای تمدّن اسلامی به شمار می‌رفت. مقام‌معظّم‌رهبری نیز در بیانات خود وجود اخلاص و تلاش مسلمانان را از جمله عامل اساسی اعتلای تمدّن اسلامی در دوره‌ی پیامبر(ص) به شمار می‌آورد و در این باره می‌فرمایند: «… ما که در زمان پیامبر اکرم(ص) به هدف اعلای خود رسیدیم، به سه عامل اساسی متکی بودیم؛ عامل یکم مشیّت خداوندی …، عامل دوم اخلاص شدید کسانی بود که به پیامبر اعظم ایمان آورده و او را به‌عنوان نماینده واقعی خدا در روی زمین پذیرفته بودند… عامل سوم کوشش و تلاش فوق تصوّر بود که در دنبال دو عامل مزبور درخت برومند اسلام را سرسبز و با طراوت نمود. اگر کم‌ترین نقص و اختلالی در یکی از عوامل سه‌گانه روی می‌داد، نه اسلامی مطرح بود و نه حقیقتی به نام ایمان. امروزه آن عامل یکم که مثبت خداوندی برای بقاء و دوام اسلام در روی زمین است، مانند آن روز ثابت و در جریان است، زیرا خداوند سعادت شما مردم را و آیندگان را مانند سعادت مردم دوران پیامبر اسلام می‌خواهد و تفاوتی در این مشیّت الهی میان دیروز و امروز و فردا نیست. آن‌چه که شما را از مسلمانان زمان پیامبر جدا می‌کنند و آن‌چه که موجب حرکت نزولی شما مسلمانان این دوران گشته است، مربوط به عامل دوم و سوّم است که شما آن‌ها را از دست داده‌اید».( بیانات مقام معظم رهبری در دیدار فرماندهان رده های مختلف سپاه پاسداران، تاریخ ۲۹/ ۰۶/ ۱۳۷۳)

 

 جمع بندی:
در مورد علل و عوامل شکل‌گیری و گسترش تمدّن اسلامی عوامل مختلفی را ذکر نموده‌اند، امّا باید بیان کرد که مهم‌ترین علل و عوامل شکل‌گیری تمدّن اسلامی ریشه در معارف قرآن که محور دعوت پیامبر اکرم (ص) بود، نهفته است. قرآن به‌عنوان مهم‌ترین عامل در توسعه فرهنگ و ایجاد تمدّن اسلامی از یک سو به علوم تجربی و حسّی و مادی و دانش و خرد و تعقّل دعوت می‌کند و از سوی دیگر به ایمان و اعتقاد و برابری و برادری و نفی قومیّت و ملّیّت و تعصّبات نژادی و تساهل در ادیان توحیدی و الهی و به‌کارگیری توان و قدرت در همه‌ی زمینه‌های بشری و همه این آموزه‌های زمینه ساز تمدّنی فراگیر و فراملّی و جهانی شد. عامل دیگر شکل‌گیری تمدّن اسلامی تعالیم پیامبر اکرم (ص) می‌باشد؛ به‌طوری که بخشی از این موفّقیّت‌های مسلمانان مرهون ویژگی‌ها و خصال شخصیّتی پیامبر اسلام(ص) بوده است. در این میان عوامل دیگری چون شکل‌گیری نهضت ترجمه، تعامل تمدّن اسلامی با تمدّن‌های دیگر و بهره‌گیری از دست‌آورده‌های عملی آنان، تشکیل مراکز علمی و تلاش و کوشش مسلمانان نیز در شکل‌گیری تمدّن اسلامی مؤثّر بوده‌اند.

 

خلاصه علل شکل‌گیری تمدّن اسلامی:

  • تشکیل مراکز علمی در جهان اسلام
  • شکل‌گیری نهضت ترجمه
  • تأثیر قرآن کریم
  • تعالیم پیامبر اسلام(ص)
  • تعامل اسلام با تمدّن‌های بزرگ
  • اخلاص همراه با کوشش

 

مطالب مرتبط:

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

اصل عدالت اگر چه به عنوان یکی از مهمترین رکن های دین اسلام مطرح اسـت اما تـاکنون بیـان روشن و کاملی درباره معیارهای عدالت، بویژه در حوزه «اقتصادی و نسبت آن با عدالت اجتمـاعی» توسط متفکران اسلامی ارائه نشده اسـت. امام خمینی(ره): در ترسیم مسیر حرکت جمهوری اسلامی، عدالت را به عنوان سنگ‌بنایی اساسی معرفی […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)