۵ خرداد ۱۳۹۸ مصادف با   21 رمضان 1440
تاریخ: ۱۱ اسفند ۱۳۹۷ |   تعداد بازدیدها: 265
کد خبر:71407
| ف | | |

تمدّن نوین اسلامی و راهکارهای تحقق (6)

زمینه‌های شکل‌گیری و افول تمدّن اسلامی

تاکنون پاسخ­‌های بی­‌شماری برای زمینه شکل­‌گیری و افول تمدّن اسلامی ارائه شده است که هر یک از منظری خاص به مقوله پرداخته‌­اند.

پایگاه تحلیلی مصداق/ زمانی که اسلام در شبه جزیره عربستان ظهور کرد، در این سرزمین از تمدّن و مدنیّت خبری نبود و مردم آن در وضیعتی زندگی می‌­کردند که آن را دوره جاهلیت نام نهاده‌­اند. اکثر مردم این سرزمین به صورت قبائلی بدوی زندگی می‌­کردند و در جهل و بی­خبری و راهزنی و ستیزهای قبیله‌­ای به سر می‌­بردند. آ‌‌ن‌چه موجب شد تا از این سرزمین پایه‌های تمدّنی جهان‌­گستر نهاده شود که بزرگترین تمدّن‌­های آن زمان را به تعامل و همراهی فراخواند، دمیدن روح آموزه‌­های قرآنی و اسلامی و تعالیم پیامبر اسلام(ص) بود. این توانمندی­‌های اعجاب‌­انگیز اسلام موجب گردید که در مدت زمانی کوتاه در میان مردم متفرق و بادیه­‌نشین این سرزمین تمرکز در حاکمیّت، سیاست و فرهنگ ایجاد گردد و از این مردم بی‌­نام و نشان امّتی بسازد که در آینده­ای نزدیک بتوانند بزرگترین تمدّن‌ها و حکومت‌­های جهان را مسخر خود نموده و به تعامل و تبادل فرهنگی با این تمدّن­‌های بزرگ بپردازند. بر این اساس، عوامل سازنده­ی شکل‌­گیری این تمدّن بزرگ و جهانی اسلام چه بود؟ در این میان تمدّن اسلامی که به اوج شکوفایی خود دست یافته به مرور زمان دچار انحطاط گردید، لذا این سؤال مطرح می­‌شود که چرا تمدّن اسلامی که در دوره­ای تاریخ به اوج شکوفایی علمی و تمدّنی رسیده بود، در طول تاریخ خود دچار ضعف، فتور و سستی گردید تا اینکه نهایتاً به انحطاط گرائید؟ تاکنون پاسخ­‌های بی­‌شماری برای زمینه شکل­‌گیری و افول تمدّن اسلامی ارائه شده است که هر یک از منظری خاص به مقوله پرداخته‌­اند. بر این اساس، در این بخش علل و عوامل شکل‌­گیری و افول تمدّن اسلامی را به طور کلی در دو سرفصل مورد ارزیابی و تحلیل قرار می‌دهیم.

عوامل شکل‌گیری تمدّن اسلامی
۱- زمینه‌­های شکل‌گیری تمدّن اسلامی
۱-۲- تأثیر قرآن کریم
قرآن کریم با اعجاز خود در بلاغت و فصاحت، آن‌چنان جذابیتی در مخاطبین خود ایجاد می‌­نمود که با جان و دل شیفته‌­ی مفاد آن می­‌شدند. بنابراین اولین مخاطبین این کتاب الهی یعنی اعراب، مفتون و مجذوب کلام فصیح آن شدند. از آن­‌رو به محض اینکه اعراب معنی کلام خدا را درک کردند، تمام سعی خود را در فهمیدن احکام قرآن و تلاوت آیات آن مصروف داشتند، زیرا قرآن دین و دنیای آنان را تأمین می­‌کرد.

همچنین قرآن کتابی فرهنگ آفرین و تمدّن ساز بود. زیرا نه تنها ندای وحدانیت و توحید را سر می­‌داد، بلکه اصول و قواعد زندگی و حیات اجتماعی و سیاسی و حقوقی و قضائی را تدوین نموده بود و مردم جهان را به یگانگی و اتحاد فرا می­‌خواند و دعوت به تفکر و تعقل و اندیشه و کار و تلاش و کوشش می‌­نمود و همه این آموزه‌­های قرآنی زمینه‌­ساز تمدّنی فراملّیتی و جهانی گردید. (رشیدی، ۱۳۹۲: ص ۴)

قرآن کریم همواره دعوت به تعقل و اندیشه می‌­کند و آیات فراوانی در مورد تعقل و تفکر و اندیشیدن دارد. تعابیری مانند « اُولوالاَلباب» و « اُولوالاَبصار» در آیات قرآنی فراوان به چشم می­‌خورد. بنابراین این کتاب آسمانی از همان آغاز روحیه‌­ی جویایی و مشی عقلانی را تقویت نموده و راه را برای پیدایش علوم و زبانی که بتوان با آن، مسائل اندیشه‌­ای را در میان نهاد بازد کرد. قرآن به صورتی شگفت به تجربه و حس نیز دعوت می‌­کرد.(حکیمی، ۱۳۶۸: ص ۳) حتی در قرآن هر جا مناسبتی پیش آمده، آدمی به اندیشیدن و بهره جستن از خرد خویش برای پی بردن به اسرار جهان دعوت شده است. آن همه تعابیر مانند: « أَفَلَا تَعْقِلُونَ»، « لَعَلَّهُم یَتَذَکَّرونَ»، « اَفلا یَتَذَکَّرُونَ»، « فَانْظُرُوا» و نظایر فراوان این‌ها که در قرآن کریم آمده، دستوراتی است که افراد مسلمان و کلیه انسان­‌ها و ملل را به تفکر و تدبر در هر چه آفریده شده است می‌­خواند و این خود آغاز علم و دانش و تمدّن است.

قرآن کریم علاوه بر تشویق به علم و خرد و دانش، مسلمانان و مؤمنان را به کسب قدرت و اقتدار و توان و نیرومندی نیز دعوت و ترغیب می‌­نمود و آ‌ن‌ها را به کسب کلیه توانمندی­‌ها و استطاعت­‌های سیاسی، نظامی، اقتصادی و … فرا می‌­خواند. چنانچه می­‌فرماید:« وَأَعِدّوا لَهُم مَا استَطَعتُم مِن قُوَّهٍ»(انفعال، ۶۰)؛« و هر آنچه می‌­توانید از نیرو فراهم آورید تا به وسیله آن دشمنان خدا و دشمنان خود را بترسانید». بدین سان بر اساس بیشن قرآن مسلمین باید در کلیه رشته‌­ها و نیروها استطاعت و توانمندی داشته باشند و از همه قوی‌­تر باشند.( جوهری زاده، بی تا: ۲۴۷)

علاوه بر تشویق و ترغیب به علم و دانش و خرد و قدرت و توان، قرآن کریم دعوتی جهان شمول داشت و برای همه آدمیان و همه انسان‌­ها و همه­ی ملل و اقوام نازل شده بود و پیام ابلاغ آن اختصاص به قوم یا نژاد یا منطقه جغرافیای خاصی نداشت. بدین سان قرآن کریم بانگ یگانگی خانواده بشری و تمدّن جهانی را سر داد. چنان‌که می‌­فرماید: « وَ ما اَرْسَلْناکَ اِلاّ کَافَّهً لِلنّاسِ »(سبأ، ۲۸)؛ « ما تو را به پیامبری نفرستادیم مگر برای همه خلق­ها و مردمان». «إِن‌ هُوَ إِلّا ذِکرٌ لِلعالَمِین‌َ‌»(تکویر، ۲۷)؛ « آن جز یادآوری و پندی برای جهانیان نیست». « أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُمْ جَمیعاً»(اعراف، ۱۵۸)؛ « ای مردم، من فرستاده خدا بر همه شما هستم».
قرآن کریم با بیانی که نمونه‌­هایی از آیات آن ذکر شد، زمینه را برای فرهنگ و تمدّنی فراگیر و جهانی مهیا نموده و با نفی هرگونه اصالت، ملّیت و قومیّت، ملل و اقوام و تمدّن‌­های بزرگ زمان را در دل فرهنگ و تعالیم غنی خود هضم نموده و موجب شد ملت­‌های متمدّن ضمن پذیرش آن، خود به مبلغین و مروجین آن تبدیل شوند. علاوه بر این، پیامی عمومی و بشری داشت که زمینه تمدّن جهانی اسلام را مهیا نمود.
با توجه به مطالب ذکر شده، نقش قرآن به عنوان مهم­ترین عامل در توسعه فرهنگ و ایجاد تمدّن بین اسلام محرز می­‌گردد. زیرا از یک سو به علوم تجربی و حسی و مادی و دانش و خرد و تعقل دعوت می­‌کند و از سوی دیگر به ایمان و اعتقاد و برابری و برادری و نفی قومیت و ملیت و تعصبات نژادی و تساهل در ادیان توحیدی و الهی و به کارگیری توان و قدرت در همه­ی زمینه‌های بشری و همه این آموزه­‌های زمینه ساز تمدّنی فراگیر و فراملّی و جهانی شد، که در آینده‌­ی تاریخ اسلام شاهد ظهور و توسعه­­‌ی آن بودیم. بدین سان قرآن مهم­ترین و مؤثرترین عامل ظهور و توسعه‌­ی تمدّن اسلامی است.

 تعالیم پیامبر اسلام(ص)
تعالیم و آموزه­‌های پیامبر گرامی اسلام(ص) در ایجاد وحدت و یگانگی میان قبایل متفرق در شبه جزیره­ی عربستان و ایجاد انسجام و هماهنگی و تشکیل حکومت و حاکمیت متمرکز در مدینه از محورهای اساسی ایجاد تمدّن بزرگ اسلامی بوده است. بی­‌شک بخشی از این موفقیت مرهون ویژگی­‌ها و خصال شخصیتی پیامبر اسلام(ص) بود. پیامبر(ص) پس از مهاجرت از مکه به مدینه بلافاصله مبادرت به تشکیل دولت و حکومت نمود و خود را در رأس آن قرار گرفته، رهبری معنوی و دنیوی امّت را به عهده گرفت و با تدوین منشور مدینه و پیامن اخوت میان مهاجرین و انصار از یکسو و پیمان وحدت میان اهل کتاب( یهودیان و مسیحیان) با مسلمانان، زمینه‌­های تحقق وحدت و هماهنگی میان اقوام، ملل و ادیان را فراهم آورد.(رشیدی، ۱۳۹۲: ص ۹) پیامبر(ص) در تحقق تمدّن اسلامی به دو طریق نقش داشت:

  • تعالیم و آموزه­‌های او در اقوال و گفتار
  • سیره­ی علمی آن حضرت که همواره راهنما و هادی مسلمانان بود.

علاوه بر آن‌چه از قول قرآن کریم در تشویق و ترغیب به خردورزی آمد، پیامبر اسلام(ص) خود نیز همواره مسلمانان و پیروان خود را به کسب علم و دانش از هر راهی تشویق می‌­نمود و آن را وظیفه­ای لازم و واجب بر آنان می­شمرد. چنان‌که فرمودند: «طلب اَلعْلمُ فَریضَهٌ عَلی کُل مُسلِم وَ مُسْلِمَه»«فرا گرفتن دانش بر هر مرد و زن مسلمان واجب است».(همانجا)
پیامبر اسلام(ص) در گفتار و احادیث خود مطالب بسیار درباره­‌ی اهمیّت دانش و دانش آموزی فرموده‌­اند که برخی از آن‌ها به این قرار است: «نخستین چیزی که خدا آفرید، خرد بود و چیزی هرگز بهتر از آن نیافرید». « هر که از نزد خانواده­اش بیرون آید و به راه کسب دانش گام بردارد، به سوی خدا می­رود».
دانش صاحبش را نیرو می‌­بخشد تا حق را از باطل باز ستاند، او را به راست رهبری کند، دانش رهرو بیابان‌­ها را یار است، در تنهایی آرام بخش آدمی است و آن را که هدفی ندارد و ندیم است. دانش به سوی نیکی‌­ها رهنمون می­‌شود و در سختی‌­ها تکیه‌گاه آدمی است».(ر.ک: خلیلیان، ۱۳۵۹: ص ۲۴- ۲۶)
با این همه توصیه و تأکید بر دانش و دانش اندوزی توسط پیامبر اسلام(ص) به عنوان الگو و هادی و راهنمای مسلمانان دیگر جای شگفتی ندارد اگر در مسلمانان چنان شور فرهنگی وسیعی پدید آمد تا به سرچشمه­‌های بسیاری از علوم دست یافتند. همچنین ملاحضه می‌­شود که پیامبر­ اسلام(ص) دانش و خردورزی را عزیزترین ارزش در میان تعلیمات خود معرفی نمود و پیروان خود را به آن ترغیب نموده و در عمل نیز برای دانشمندان و علما ارزش و مقامی والا قائل بود. چنان‌چه اگر فرد باسوادی به اسارت مسلمانان در می­‌آمد. او به راحتی می‌­توانست در قبال آموزش و باسواد کردن مسلمانان آزاد گردد. این روش موجب گردید تا در مدتی بسیار کوتاه در میان قومی بدوی و جاهل و بی­سواد نهضتی مبتنی بر فراگیری علوم دینی و مابعدالطبیعی و طبیعی فراهم آید که تا قرن‌­ها شاهد آن هستیم.
بنابراین، جای شک و تردید باقی نخواهد ماند که عامل مهم در ایجاد فرهنگ غنی و تمدّن اسلامی در میان ملل مسلمان و رشد و توسعه‌­ی آن تأکید اسلام بر اهمیّت علم، و دانش و تعقل و تلاش و کوشش است و این منشأ اصلی همان جنبش و نهضتی است که تمدّن اسلامی از آن جوانه زد و رشد و نمو کرد و تمدّن­‌های دیگر را تحت تأثیر مستقیم قرار داد و به تعامل و تبادل فرخواند.

تعامل اسلام با تمدّن‌­های بزرگ
ویژگی‌­های دین اسلام که ریشه در تعالیم قرآنی و آموزه‌­های پیامبر گرامی داشت و در بخش‌­های گذشته و در حد ضرورت ذکر آن رفت موجب گردید فرهنگ اسلامی به تعامل و تبادل با فرهنگ­‌ها و تمدّن­‌های دیگر ملل مسلمانان بپردازد. به عبارت دیگر به محض ورود اسلام به منطقه یا سرزمین دیگر نه تنها بین تمدّن آن سرزمین و فرهنگ اسلامی درگیری و تضاد ایجاد نمی‌­گردید، بلکه مسلمانان علوم و تمدّن آن سرزمین را اقتباس کرده و گسترش داده و روح قرآنی و اسلامی در آن دمیده و مایه‌­ی حیات مجدد آن می‌­شدند. در واقع این روحیه­‌ی اسلامی موجب گردید یک تعامل بین المللی از تمدّن­های متعدد بر محور اسلام ایجاد گردد و ملل متمدّن از تعالیم و آموزه­های وحی و قرآن و مساوات و برابری و عدالت طلبی اسلام بهره­‌مند گردند و مسلمانان نیز از علوم و تمدّن و مدنیت آنان نهایت استفاده و بهره­‌برداری نمایند.(رشیدی، ۱۳۹۲: ص ۱۷)
بنابراین در برخورد ملل مختلف با اسلام و مسلمانان تقابل جای خود را به تعامل داد و علاوه بر ویژگی‌­های اسلام که در فوق به آن اشاره شد که موجبات این ارتباط را فراهم آورد. از مهم ترین عوامل سازنده این فرهنگ و تمدّن بین المللی اسلام نفی اصالت ملّیت و نژادپرستی و تعصبات قومی توسط اسلام بود. بر اساس تعالیم اسلامی ملاک شهروندی و تابعیت در کشور بزرگ اسلامی نه جغرافیا و پدیده­ی مرز بود و نه نژاد، قوم و نسب، بلکه ملاک تابعیت در اسلام و در جامعه‌­ی بزرگ فراملّی آن یعنی «امّت» اشتراک در عقیده و ایمان و توحید و وحدانیت بود و بر این اساس چنان‌که خداوند واحد است و جامعه نیز واحد است و هرگونه تبیعض و برتری مبتنی بر هر عاملی غیر از تقوی و ایمان در آن نفی می‌­شد. و این نفی ملّیت و اصالت ایمان و عقیده و توحید اجتماعی مبتنی بر عدالت و مساوات موجب گردید ملل مختلف اعم از متمدّن و غیرمتمدّن در اسلام برابر باشند و به راحتی و سهولت اسلام را بپذیرند. لذا این ویژگی­‌ها شرایط را برای تحقق آرمان جهان شمولی اسلام و ایجاد تمدّن اسلامی فراهم نمود.

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

  رهبر انقلاب: امام بزرگوار فرمود: «آمریکا شیطان بزرگ است» بعضی اصرار دارند این شیطان بزرگ را به شکل فرشته‌ی نجات وانمود کنند، ملت ایران این شیطان را بیرون کرد؛ نباید بگذاریم وقتی از در بیرونش کردیم از پنجره برگردد و نفوذ پیدا کند.‌ آمریکا دشمنی خود را پنهان نمی‌کند؛ یکی لبخند می‌زند، یکی مصوبه […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)