۱ فروردین ۱۳۹۸ مصادف با   14 رجب 1440
تاریخ: ۱۲ اسفند ۱۳۹۷ |   تعداد بازدیدها: 158
کد خبر:71407
| ف | | |

تمدّن نوین اسلامی و راهکارهای تحقق (6)

زمینه‌های شکل‌گیری و افول تمدّن اسلامی

تاکنون پاسخ­‌های بی­‌شماری برای زمینه شکل­‌گیری و افول تمدّن اسلامی ارائه شده است که هر یک از منظری خاص به مقوله پرداخته‌­اند.

پایگاه تحلیلی مصداق/ زمانی که اسلام در شبه جزیره عربستان ظهور کرد، در این سرزمین از تمدّن و مدنیّت خبری نبود و مردم آن در وضیعتی زندگی می‌­کردند که آن را دوره جاهلیت نام نهاده‌­اند. اکثر مردم این سرزمین به صورت قبائلی بدوی زندگی می‌­کردند و در جهل و بی­خبری و راهزنی و ستیزهای قبیله‌­ای به سر می‌­بردند. آ‌‌ن‌چه موجب شد تا از این سرزمین پایه‌های تمدّنی جهان‌­گستر نهاده شود که بزرگترین تمدّن‌­های آن زمان را به تعامل و همراهی فراخواند، دمیدن روح آموزه‌­های قرآنی و اسلامی و تعالیم پیامبر اسلام(ص) بود. این توانمندی­‌های اعجاب‌­انگیز اسلام موجب گردید که در مدت زمانی کوتاه در میان مردم متفرق و بادیه­‌نشین این سرزمین تمرکز در حاکمیّت، سیاست و فرهنگ ایجاد گردد و از این مردم بی‌­نام و نشان امّتی بسازد که در آینده­ای نزدیک بتوانند بزرگترین تمدّن‌ها و حکومت‌­های جهان را مسخر خود نموده و به تعامل و تبادل فرهنگی با این تمدّن­‌های بزرگ بپردازند. بر این اساس، عوامل سازنده­ی شکل‌­گیری این تمدّن بزرگ و جهانی اسلام چه بود؟ در این میان تمدّن اسلامی که به اوج شکوفایی خود دست یافته به مرور زمان دچار انحطاط گردید، لذا این سؤال مطرح می­‌شود که چرا تمدّن اسلامی که در دوره­ای تاریخ به اوج شکوفایی علمی و تمدّنی رسیده بود، در طول تاریخ خود دچار ضعف، فتور و سستی گردید تا اینکه نهایتاً به انحطاط گرائید؟ تاکنون پاسخ­‌های بی­‌شماری برای زمینه شکل­‌گیری و افول تمدّن اسلامی ارائه شده است که هر یک از منظری خاص به مقوله پرداخته‌­اند. بر این اساس، در این بخش علل و عوامل شکل‌­گیری و افول تمدّن اسلامی را به طور کلی در دو سرفصل مورد ارزیابی و تحلیل قرار می‌دهیم.

عوامل شکل‌گیری تمدّن اسلامی
۱- زمینه‌­های شکل‌گیری تمدّن اسلامی
۱-۲- تأثیر قرآن کریم
قرآن کریم با اعجاز خود در بلاغت و فصاحت، آن‌چنان جذابیتی در مخاطبین خود ایجاد می‌­نمود که با جان و دل شیفته‌­ی مفاد آن می­‌شدند. بنابراین اولین مخاطبین این کتاب الهی یعنی اعراب، مفتون و مجذوب کلام فصیح آن شدند. از آن­‌رو به محض اینکه اعراب معنی کلام خدا را درک کردند، تمام سعی خود را در فهمیدن احکام قرآن و تلاوت آیات آن مصروف داشتند، زیرا قرآن دین و دنیای آنان را تأمین می­‌کرد.

همچنین قرآن کتابی فرهنگ آفرین و تمدّن ساز بود. زیرا نه تنها ندای وحدانیت و توحید را سر می­‌داد، بلکه اصول و قواعد زندگی و حیات اجتماعی و سیاسی و حقوقی و قضائی را تدوین نموده بود و مردم جهان را به یگانگی و اتحاد فرا می­‌خواند و دعوت به تفکر و تعقل و اندیشه و کار و تلاش و کوشش می‌­نمود و همه این آموزه‌­های قرآنی زمینه‌­ساز تمدّنی فراملّیتی و جهانی گردید. (رشیدی، ۱۳۹۲: ص ۴)

قرآن کریم همواره دعوت به تعقل و اندیشه می‌­کند و آیات فراوانی در مورد تعقل و تفکر و اندیشیدن دارد. تعابیری مانند « اُولوالاَلباب» و « اُولوالاَبصار» در آیات قرآنی فراوان به چشم می­‌خورد. بنابراین این کتاب آسمانی از همان آغاز روحیه‌­ی جویایی و مشی عقلانی را تقویت نموده و راه را برای پیدایش علوم و زبانی که بتوان با آن، مسائل اندیشه‌­ای را در میان نهاد بازد کرد. قرآن به صورتی شگفت به تجربه و حس نیز دعوت می‌­کرد.(حکیمی، ۱۳۶۸: ص ۳) حتی در قرآن هر جا مناسبتی پیش آمده، آدمی به اندیشیدن و بهره جستن از خرد خویش برای پی بردن به اسرار جهان دعوت شده است. آن همه تعابیر مانند: « أَفَلَا تَعْقِلُونَ»، « لَعَلَّهُم یَتَذَکَّرونَ»، « اَفلا یَتَذَکَّرُونَ»، « فَانْظُرُوا» و نظایر فراوان این‌ها که در قرآن کریم آمده، دستوراتی است که افراد مسلمان و کلیه انسان­‌ها و ملل را به تفکر و تدبر در هر چه آفریده شده است می‌­خواند و این خود آغاز علم و دانش و تمدّن است.

قرآن کریم علاوه بر تشویق به علم و خرد و دانش، مسلمانان و مؤمنان را به کسب قدرت و اقتدار و توان و نیرومندی نیز دعوت و ترغیب می‌­نمود و آ‌ن‌ها را به کسب کلیه توانمندی­‌ها و استطاعت­‌های سیاسی، نظامی، اقتصادی و … فرا می‌­خواند. چنانچه می­‌فرماید:« وَأَعِدّوا لَهُم مَا استَطَعتُم مِن قُوَّهٍ»(انفعال، ۶۰)؛« و هر آنچه می‌­توانید از نیرو فراهم آورید تا به وسیله آن دشمنان خدا و دشمنان خود را بترسانید». بدین سان بر اساس بیشن قرآن مسلمین باید در کلیه رشته‌­ها و نیروها استطاعت و توانمندی داشته باشند و از همه قوی‌­تر باشند.( جوهری زاده، بی تا: ۲۴۷)

علاوه بر تشویق و ترغیب به علم و دانش و خرد و قدرت و توان، قرآن کریم دعوتی جهان شمول داشت و برای همه آدمیان و همه انسان‌­ها و همه­ی ملل و اقوام نازل شده بود و پیام ابلاغ آن اختصاص به قوم یا نژاد یا منطقه جغرافیای خاصی نداشت. بدین سان قرآن کریم بانگ یگانگی خانواده بشری و تمدّن جهانی را سر داد. چنان‌که می‌­فرماید: « وَ ما اَرْسَلْناکَ اِلاّ کَافَّهً لِلنّاسِ »(سبأ، ۲۸)؛ « ما تو را به پیامبری نفرستادیم مگر برای همه خلق­ها و مردمان». «إِن‌ هُوَ إِلّا ذِکرٌ لِلعالَمِین‌َ‌»(تکویر، ۲۷)؛ « آن جز یادآوری و پندی برای جهانیان نیست». « أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُمْ جَمیعاً»(اعراف، ۱۵۸)؛ « ای مردم، من فرستاده خدا بر همه شما هستم».
قرآن کریم با بیانی که نمونه‌­هایی از آیات آن ذکر شد، زمینه را برای فرهنگ و تمدّنی فراگیر و جهانی مهیا نموده و با نفی هرگونه اصالت، ملّیت و قومیّت، ملل و اقوام و تمدّن‌­های بزرگ زمان را در دل فرهنگ و تعالیم غنی خود هضم نموده و موجب شد ملت­‌های متمدّن ضمن پذیرش آن، خود به مبلغین و مروجین آن تبدیل شوند. علاوه بر این، پیامی عمومی و بشری داشت که زمینه تمدّن جهانی اسلام را مهیا نمود.
با توجه به مطالب ذکر شده، نقش قرآن به عنوان مهم­ترین عامل در توسعه فرهنگ و ایجاد تمدّن بین اسلام محرز می­‌گردد. زیرا از یک سو به علوم تجربی و حسی و مادی و دانش و خرد و تعقل دعوت می­‌کند و از سوی دیگر به ایمان و اعتقاد و برابری و برادری و نفی قومیت و ملیت و تعصبات نژادی و تساهل در ادیان توحیدی و الهی و به کارگیری توان و قدرت در همه­ی زمینه‌های بشری و همه این آموزه­‌های زمینه ساز تمدّنی فراگیر و فراملّی و جهانی شد، که در آینده‌­ی تاریخ اسلام شاهد ظهور و توسعه­­‌ی آن بودیم. بدین سان قرآن مهم­ترین و مؤثرترین عامل ظهور و توسعه‌­ی تمدّن اسلامی است.

 تعالیم پیامبر اسلام(ص)
تعالیم و آموزه­‌های پیامبر گرامی اسلام(ص) در ایجاد وحدت و یگانگی میان قبایل متفرق در شبه جزیره­ی عربستان و ایجاد انسجام و هماهنگی و تشکیل حکومت و حاکمیت متمرکز در مدینه از محورهای اساسی ایجاد تمدّن بزرگ اسلامی بوده است. بی­‌شک بخشی از این موفقیت مرهون ویژگی­‌ها و خصال شخصیتی پیامبر اسلام(ص) بود. پیامبر(ص) پس از مهاجرت از مکه به مدینه بلافاصله مبادرت به تشکیل دولت و حکومت نمود و خود را در رأس آن قرار گرفته، رهبری معنوی و دنیوی امّت را به عهده گرفت و با تدوین منشور مدینه و پیامن اخوت میان مهاجرین و انصار از یکسو و پیمان وحدت میان اهل کتاب( یهودیان و مسیحیان) با مسلمانان، زمینه‌­های تحقق وحدت و هماهنگی میان اقوام، ملل و ادیان را فراهم آورد.(رشیدی، ۱۳۹۲: ص ۹) پیامبر(ص) در تحقق تمدّن اسلامی به دو طریق نقش داشت:

  • تعالیم و آموزه­‌های او در اقوال و گفتار
  • سیره­ی علمی آن حضرت که همواره راهنما و هادی مسلمانان بود.

علاوه بر آن‌چه از قول قرآن کریم در تشویق و ترغیب به خردورزی آمد، پیامبر اسلام(ص) خود نیز همواره مسلمانان و پیروان خود را به کسب علم و دانش از هر راهی تشویق می‌­نمود و آن را وظیفه­ای لازم و واجب بر آنان می­شمرد. چنان‌که فرمودند: «طلب اَلعْلمُ فَریضَهٌ عَلی کُل مُسلِم وَ مُسْلِمَه»«فرا گرفتن دانش بر هر مرد و زن مسلمان واجب است».(همانجا)
پیامبر اسلام(ص) در گفتار و احادیث خود مطالب بسیار درباره­‌ی اهمیّت دانش و دانش آموزی فرموده‌­اند که برخی از آن‌ها به این قرار است: «نخستین چیزی که خدا آفرید، خرد بود و چیزی هرگز بهتر از آن نیافرید». « هر که از نزد خانواده­اش بیرون آید و به راه کسب دانش گام بردارد، به سوی خدا می­رود».
دانش صاحبش را نیرو می‌­بخشد تا حق را از باطل باز ستاند، او را به راست رهبری کند، دانش رهرو بیابان‌­ها را یار است، در تنهایی آرام بخش آدمی است و آن را که هدفی ندارد و ندیم است. دانش به سوی نیکی‌­ها رهنمون می­‌شود و در سختی‌­ها تکیه‌گاه آدمی است».(ر.ک: خلیلیان، ۱۳۵۹: ص ۲۴- ۲۶)
با این همه توصیه و تأکید بر دانش و دانش اندوزی توسط پیامبر اسلام(ص) به عنوان الگو و هادی و راهنمای مسلمانان دیگر جای شگفتی ندارد اگر در مسلمانان چنان شور فرهنگی وسیعی پدید آمد تا به سرچشمه­‌های بسیاری از علوم دست یافتند. همچنین ملاحضه می‌­شود که پیامبر­ اسلام(ص) دانش و خردورزی را عزیزترین ارزش در میان تعلیمات خود معرفی نمود و پیروان خود را به آن ترغیب نموده و در عمل نیز برای دانشمندان و علما ارزش و مقامی والا قائل بود. چنان‌چه اگر فرد باسوادی به اسارت مسلمانان در می­‌آمد. او به راحتی می‌­توانست در قبال آموزش و باسواد کردن مسلمانان آزاد گردد. این روش موجب گردید تا در مدتی بسیار کوتاه در میان قومی بدوی و جاهل و بی­سواد نهضتی مبتنی بر فراگیری علوم دینی و مابعدالطبیعی و طبیعی فراهم آید که تا قرن‌­ها شاهد آن هستیم.
بنابراین، جای شک و تردید باقی نخواهد ماند که عامل مهم در ایجاد فرهنگ غنی و تمدّن اسلامی در میان ملل مسلمان و رشد و توسعه‌­ی آن تأکید اسلام بر اهمیّت علم، و دانش و تعقل و تلاش و کوشش است و این منشأ اصلی همان جنبش و نهضتی است که تمدّن اسلامی از آن جوانه زد و رشد و نمو کرد و تمدّن­‌های دیگر را تحت تأثیر مستقیم قرار داد و به تعامل و تبادل فرخواند.

تعامل اسلام با تمدّن‌­های بزرگ
ویژگی‌­های دین اسلام که ریشه در تعالیم قرآنی و آموزه‌­های پیامبر گرامی داشت و در بخش‌­های گذشته و در حد ضرورت ذکر آن رفت موجب گردید فرهنگ اسلامی به تعامل و تبادل با فرهنگ­‌ها و تمدّن­‌های دیگر ملل مسلمانان بپردازد. به عبارت دیگر به محض ورود اسلام به منطقه یا سرزمین دیگر نه تنها بین تمدّن آن سرزمین و فرهنگ اسلامی درگیری و تضاد ایجاد نمی‌­گردید، بلکه مسلمانان علوم و تمدّن آن سرزمین را اقتباس کرده و گسترش داده و روح قرآنی و اسلامی در آن دمیده و مایه‌­ی حیات مجدد آن می‌­شدند. در واقع این روحیه­‌ی اسلامی موجب گردید یک تعامل بین المللی از تمدّن­های متعدد بر محور اسلام ایجاد گردد و ملل متمدّن از تعالیم و آموزه­های وحی و قرآن و مساوات و برابری و عدالت طلبی اسلام بهره­‌مند گردند و مسلمانان نیز از علوم و تمدّن و مدنیت آنان نهایت استفاده و بهره­‌برداری نمایند.(رشیدی، ۱۳۹۲: ص ۱۷)
بنابراین در برخورد ملل مختلف با اسلام و مسلمانان تقابل جای خود را به تعامل داد و علاوه بر ویژگی‌­های اسلام که در فوق به آن اشاره شد که موجبات این ارتباط را فراهم آورد. از مهم ترین عوامل سازنده این فرهنگ و تمدّن بین المللی اسلام نفی اصالت ملّیت و نژادپرستی و تعصبات قومی توسط اسلام بود. بر اساس تعالیم اسلامی ملاک شهروندی و تابعیت در کشور بزرگ اسلامی نه جغرافیا و پدیده­ی مرز بود و نه نژاد، قوم و نسب، بلکه ملاک تابعیت در اسلام و در جامعه‌­ی بزرگ فراملّی آن یعنی «امّت» اشتراک در عقیده و ایمان و توحید و وحدانیت بود و بر این اساس چنان‌که خداوند واحد است و جامعه نیز واحد است و هرگونه تبیعض و برتری مبتنی بر هر عاملی غیر از تقوی و ایمان در آن نفی می‌­شد. و این نفی ملّیت و اصالت ایمان و عقیده و توحید اجتماعی مبتنی بر عدالت و مساوات موجب گردید ملل مختلف اعم از متمدّن و غیرمتمدّن در اسلام برابر باشند و به راحتی و سهولت اسلام را بپذیرند. لذا این ویژگی­‌ها شرایط را برای تحقق آرمان جهان شمولی اسلام و ایجاد تمدّن اسلامی فراهم نمود.

مطالب مرتبط:

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

اصل عدالت اگر چه به عنوان یکی از مهمترین رکن های دین اسلام مطرح اسـت اما تـاکنون بیـان روشن و کاملی درباره معیارهای عدالت، بویژه در حوزه «اقتصادی و نسبت آن با عدالت اجتمـاعی» توسط متفکران اسلامی ارائه نشده اسـت. امام خمینی(ره): در ترسیم مسیر حرکت جمهوری اسلامی، عدالت را به عنوان سنگ‌بنایی اساسی معرفی […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)