۵ خرداد ۱۳۹۸ مصادف با   21 رمضان 1440
تاریخ: ۷ اسفند ۱۳۹۷ |   تعداد بازدیدها: 265
کد خبر:71350
| ف | | |

تمدّن نوین اسلامی و راهکارهای تحقق (5)

دوره‌های تاریخی تمدّن اسلامی

تحولات سیاسی در اسلام را از لحاظ زمان شناسی و ادوار تاریخی نباید با محور سه درجه­‌ای تاریخ غرب(عهد یونانیان، قرون وسطی و رنسانس) منطبق و همسان کرد. نمودار ادوار اساسی تحول در تمدّن اسلامی، مختصات خاصی دارد که عمدتاً در پنج دوره تاریخی ( سه دوره رشد و اعتلا و دو دوره زوال و انحطاط) قابل بررسی است.

در یادداشت گذشته به تقابل تمدّن اسلامی و تاریخِ غرب پرداختیم؛ در این یادداشت دورره‌های تاریخی تمدّن اسلامی را ببرسی می‌نماییم.
سه دوره اعتلاء و انحطاط تمدّن اسلامی در تاریخ

(شریف، ۱۳۶۲: ج۱، ص ۳)

تمدّن اسلامی از قرن اوّل تا پنجم هجری قمری رو به تَرقی گذاشت. سپس رفته رفته تنزل کرد و با حمله مغول به حضیض مرگباری درافتاد و آثار عمده عظمت سیاسی و فرهنگی آن یکسره ویران شد. با این همه این تمدّن از میان نرفت و بار دیگر اوج گرفت. در مرحله­‌ی دوّم ترقی، که از آخرین دهه­‌ی قرن هفتم تا پایان قرن یازدهم ادامه یافت، در سرزمین اسلام سه امپراتوری از بزرگ­ترین امپراتوری‌­های جهان، یعنی امپراتوری عثمانی، صفویه و گورکانیان استقرار یافت. این مرحله از اعتلا، بار دیگر از آغاز قرن دوازده تا اواسط قرن سیزدهم رو به افول گذاشت و همچنان که این مطالعه به روشنی نشان خواهد داد، اینک تقریباً در همه سرزمین­‌های اسلامی، نشانه‌­هایی از سومین اوج، به چشم می‌­خورد.( همان، ص ۴) بر این اساس، به ترسیم نمودار تاریخی فوق در هر دوره تمدّن اسلامی می­‌پردازیم:

 از صدر اسلام تا آغاز دوره صفویه
این دوره که حدود نه قرن به طول انجامیده، شاهد فراز و نشیب­‌های عمده­ای در تحولات اجتماعی و فکری بوده است. به طوری که سلسله‌­ها و حکومت‌­های امویان، عباسیان، مغولان، ممالیک و عثمانیان هر کدام نقش مهمی در تحولات اجتماعی و سیاسی و غیره داشتند. نکته قابل ذکر این‌که در این دوران کانون توجه همه این تحولات و حکومت‌­ها جایگاه خلافت و منزلت خلیفه  بود. بر این اساس در این‌جا ذکر چند نکته تاریخی لازم است:

نکته اول: هر چند به این مسئله توجه داریم که خلیفه در روزگاران زیادی آلت دست سیاستمداران بزرگ آل بویه و سلجوقی و غیره بوده و شبحی از خلیفه در بغداد زندگی می­کرده است؛ در هر حال برخی از همین سلاطین بزرگ از این شبح و عروسک در دست خود، نشان و لقب و عنوان می­گرفته‌­اند.

نکته دوم: در این دوران طولانی، شاهد یک تحول چشم­‌گیر هستیم؛ سقوط خلافت بغداد، از این زمان شاهد نوشته‌­هایی از نوع دیگر راجع به خلافت هستیم. چرا که نفی مشروعیت خلافت نزد اهل سنت کار چند روزه و چند ساله نبوده است.

نکته سوم: در نوشته‌­های متفکران دارای گرایشات شیعی و نوشته‌­های متفکران دیگر راجع به خلافت فرق‌­های عمده­ای می‌بینیم. بنابراین بحث خلافت یکی از مباحث و مشغله­‌های مهم ذهنی متفکران دوران مزبور است. البته این سخن بدین معنا نخواهد بود که خلافت تنها مسئله اصلی بوده و مسائل اصلی و مهم دیگری در ذهنیت متفکران آن زمان بوده است.

امّا آن‌چه می‌­تواند به رغم تمامی این اختلافات، توالی تاریخی عمده و دیدگاه‌­های متناقض، حلقۀ ارتباط عمده در اندیشۀ سیاسی آن دوران باشد، بحث درباره­ی مشروعیت، فلسفه وجودی و حدود اختیارات و شرایط خلیفه بوده است؛ به عبارت دیگر بحث له و علیه خلافت، یکی از مباحث عمده­ای است که هر متفکر موافق یا مخالف می‌­بایستی تکلیف خود را با آن روشن سازد و چنان‌چه متفکری حتّی نخواسته باشد به بحث له و علیه خلافت بپردازد، باز این مسئله را مورد توجه قرار می­‌داده و برای جانشینی آن فکر می‌­نموده است.[۱]

از عصر صفویه تا عصر مشروطیت
در این عصر شاهد چند تغییر عمده هستیم: اول در مرکز ثقل اندیشه­‌ی سیاسی ایران، دین اسلام قرار می­‌گیرد. منتها با این تفاوت که این بار تشیع به جای تسنن جای خود را در محور مباحث باز می‌­کند و به جای خلیفه، نهاد سلطنت پادشاهان صفویه جایگزین می­‌شود.(جعفریان، ۱۳۷۰: ۳۲- ۵۶؛ سیوری، ۱۳۷۲: ۵۴- ۹۸) این دوران را که کمی بیش از سه قرن به طول انجامیده است، می­‌توان به بخش­‌های فرعی دیگر یعنی دوران عثمانیان، صفویان و قاجاریه نیز تقسیم بندی نمود.(جعفریان، ۱۳۷۴: ص ۱۶۵- ۲۰۰)

از مشروطیت تا دوران معاصر
در این فاصله زمانی که کمتر از یک قرن را در بر می‌­گیرد، می‌­توانیم در تاریخ تحولات سه تغییر عمده ترسیم کنیم: دوران قاجار پس از مشروطیت، دوران پهلوی و دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در این دوره مانند دوران دوم، مذهب شیعه جایگاه رفیع خود را در مرکز اندیشه‌­های سیاسی جهان اسلام حفظ می­‌کند؛ ولی تغییر عمده­ای که در این زمان پیش آمده این است که بحث جدیدی در اندیشه‌­های سیاسی جهان اسلام مطرح می­‌شود و آن مبحث مردم و مجلس است که با سقوط امپراتوری عثمانی و دولت پهلوی در جهان اسلام شاهدیم که با پایان سلطنت در ایران در ۱۳۵۷، باز مجلس تداوم قانونی خود را پی گرفته و جایگاه مهمی در نظام اسلامی دارا است.(نجفی، ۱۳۵۷: مقدمه)

جمع بندی
اعتلا و انحطاط تمدّن اسلامی به سه دوره تقسیم بندی شده است. دوره اوّل از شکل گیری حکومت اسلامی تا آغاز حکومت صفویان( اول تا نهم هجری قمری) را شامل می‌­شود. در این مرحله که نُه قرن به طول انجامید شاهد فراز و فرود تمدّن اسلامی هستیم. به طوری که سلسله‌­ها و حکومت­‌های امویان، عباسیان، مغولان، ممالیک و عثمانیان هر کدام نقش مهمی در تحولات اجتماعی و سیاسی و غیره داشتند. در این دوره تا قرن هفتم هجری مرکز تمرکز و تحولات سیاسی و اجتماعی جایگاه خلافت و خلیفه بود و بعد از سقوط بغداد و خلافت عباسی توسط مغولان، دیدگاه اهل سنت و اهل تشیع نسبت به مشروعیت بخشی خلیفه تغییر نمود. در دوره دوّم که با آغاز قدرت‌گیری حکومت صفویان آغاز می‌­شود، تغییر اساسی در جهان اسلام شکل می‌گیرد و آن شکل گیری دولت­ شیعه مذهب و قدرت‌گیری نهاد سلطنت به جای نهاد خلافت است. دوره سوّم نیز با مشروطیت در ایران و شروع اندیشه‌­های سیاسی جدیدی در جهان اسلام همچون مبحث مردم و مجلس همراه است که در نهایت به سقوط امپراتوری عثمانی و دولت قاجار و پهلوی در ایران همراه است.


[۱] . در این زمینه می­‌توانیم به اندیشه‌­های فارابی در فلسفه سیاسی توجه کنیم که هر چند با خلیفه و خلافت کاری نداشته، ولی به روشنی معلوم است در طراحی برای خروج از این اندیشه به تفکر جدی و راه حل‌­های منطقی دست یازیده است. ضمناً می‌‌توان به کتاب‌­های زیر مراجعه نمود: مبادی آراء اهل مدینه الفاضله، سیاست المدینه، رسالۀ فی السیاسه.

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

  رهبر انقلاب: امام بزرگوار فرمود: «آمریکا شیطان بزرگ است» بعضی اصرار دارند این شیطان بزرگ را به شکل فرشته‌ی نجات وانمود کنند، ملت ایران این شیطان را بیرون کرد؛ نباید بگذاریم وقتی از در بیرونش کردیم از پنجره برگردد و نفوذ پیدا کند.‌ آمریکا دشمنی خود را پنهان نمی‌کند؛ یکی لبخند می‌زند، یکی مصوبه […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)