۱ فروردین ۱۳۹۸ مصادف با   14 رجب 1440
تاریخ: ۷ اسفند ۱۳۹۷ |   تعداد بازدیدها: 185
کد خبر:71350
| ف | | |

تمدّن نوین اسلامی و راهکارهای تحقق (5)

دوره‌های تاریخی تمدّن اسلامی

تحولات سیاسی در اسلام را از لحاظ زمان شناسی و ادوار تاریخی نباید با محور سه درجه­‌ای تاریخ غرب(عهد یونانیان، قرون وسطی و رنسانس) منطبق و همسان کرد. نمودار ادوار اساسی تحول در تمدّن اسلامی، مختصات خاصی دارد که عمدتاً در پنج دوره تاریخی ( سه دوره رشد و اعتلا و دو دوره زوال و انحطاط) قابل بررسی است.

در یادداشت گذشته به تقابل تمدّن اسلامی و تاریخِ غرب پرداختیم؛ در این یادداشت دورره‌های تاریخی تمدّن اسلامی را ببرسی می‌نماییم.
سه دوره اعتلاء و انحطاط تمدّن اسلامی در تاریخ

(شریف، ۱۳۶۲: ج۱، ص ۳)

تمدّن اسلامی از قرن اوّل تا پنجم هجری قمری رو به تَرقی گذاشت. سپس رفته رفته تنزل کرد و با حمله مغول به حضیض مرگباری درافتاد و آثار عمده عظمت سیاسی و فرهنگی آن یکسره ویران شد. با این همه این تمدّن از میان نرفت و بار دیگر اوج گرفت. در مرحله­‌ی دوّم ترقی، که از آخرین دهه­‌ی قرن هفتم تا پایان قرن یازدهم ادامه یافت، در سرزمین اسلام سه امپراتوری از بزرگ­ترین امپراتوری‌­های جهان، یعنی امپراتوری عثمانی، صفویه و گورکانیان استقرار یافت. این مرحله از اعتلا، بار دیگر از آغاز قرن دوازده تا اواسط قرن سیزدهم رو به افول گذاشت و همچنان که این مطالعه به روشنی نشان خواهد داد، اینک تقریباً در همه سرزمین­‌های اسلامی، نشانه‌­هایی از سومین اوج، به چشم می‌­خورد.( همان، ص ۴) بر این اساس، به ترسیم نمودار تاریخی فوق در هر دوره تمدّن اسلامی می­‌پردازیم:

 از صدر اسلام تا آغاز دوره صفویه
این دوره که حدود نه قرن به طول انجامیده، شاهد فراز و نشیب­‌های عمده­ای در تحولات اجتماعی و فکری بوده است. به طوری که سلسله‌­ها و حکومت‌­های امویان، عباسیان، مغولان، ممالیک و عثمانیان هر کدام نقش مهمی در تحولات اجتماعی و سیاسی و غیره داشتند. نکته قابل ذکر این‌که در این دوران کانون توجه همه این تحولات و حکومت‌­ها جایگاه خلافت و منزلت خلیفه  بود. بر این اساس در این‌جا ذکر چند نکته تاریخی لازم است:

نکته اول: هر چند به این مسئله توجه داریم که خلیفه در روزگاران زیادی آلت دست سیاستمداران بزرگ آل بویه و سلجوقی و غیره بوده و شبحی از خلیفه در بغداد زندگی می­کرده است؛ در هر حال برخی از همین سلاطین بزرگ از این شبح و عروسک در دست خود، نشان و لقب و عنوان می­گرفته‌­اند.

نکته دوم: در این دوران طولانی، شاهد یک تحول چشم­‌گیر هستیم؛ سقوط خلافت بغداد، از این زمان شاهد نوشته‌­هایی از نوع دیگر راجع به خلافت هستیم. چرا که نفی مشروعیت خلافت نزد اهل سنت کار چند روزه و چند ساله نبوده است.

نکته سوم: در نوشته‌­های متفکران دارای گرایشات شیعی و نوشته‌­های متفکران دیگر راجع به خلافت فرق‌­های عمده­ای می‌بینیم. بنابراین بحث خلافت یکی از مباحث و مشغله­‌های مهم ذهنی متفکران دوران مزبور است. البته این سخن بدین معنا نخواهد بود که خلافت تنها مسئله اصلی بوده و مسائل اصلی و مهم دیگری در ذهنیت متفکران آن زمان بوده است.

امّا آن‌چه می‌­تواند به رغم تمامی این اختلافات، توالی تاریخی عمده و دیدگاه‌­های متناقض، حلقۀ ارتباط عمده در اندیشۀ سیاسی آن دوران باشد، بحث درباره­ی مشروعیت، فلسفه وجودی و حدود اختیارات و شرایط خلیفه بوده است؛ به عبارت دیگر بحث له و علیه خلافت، یکی از مباحث عمده­ای است که هر متفکر موافق یا مخالف می‌­بایستی تکلیف خود را با آن روشن سازد و چنان‌چه متفکری حتّی نخواسته باشد به بحث له و علیه خلافت بپردازد، باز این مسئله را مورد توجه قرار می­‌داده و برای جانشینی آن فکر می‌­نموده است.[۱]

از عصر صفویه تا عصر مشروطیت
در این عصر شاهد چند تغییر عمده هستیم: اول در مرکز ثقل اندیشه­‌ی سیاسی ایران، دین اسلام قرار می­‌گیرد. منتها با این تفاوت که این بار تشیع به جای تسنن جای خود را در محور مباحث باز می‌­کند و به جای خلیفه، نهاد سلطنت پادشاهان صفویه جایگزین می­‌شود.(جعفریان، ۱۳۷۰: ۳۲- ۵۶؛ سیوری، ۱۳۷۲: ۵۴- ۹۸) این دوران را که کمی بیش از سه قرن به طول انجامیده است، می­‌توان به بخش­‌های فرعی دیگر یعنی دوران عثمانیان، صفویان و قاجاریه نیز تقسیم بندی نمود.(جعفریان، ۱۳۷۴: ص ۱۶۵- ۲۰۰)

از مشروطیت تا دوران معاصر
در این فاصله زمانی که کمتر از یک قرن را در بر می‌­گیرد، می‌­توانیم در تاریخ تحولات سه تغییر عمده ترسیم کنیم: دوران قاجار پس از مشروطیت، دوران پهلوی و دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در این دوره مانند دوران دوم، مذهب شیعه جایگاه رفیع خود را در مرکز اندیشه‌­های سیاسی جهان اسلام حفظ می­‌کند؛ ولی تغییر عمده­ای که در این زمان پیش آمده این است که بحث جدیدی در اندیشه‌­های سیاسی جهان اسلام مطرح می­‌شود و آن مبحث مردم و مجلس است که با سقوط امپراتوری عثمانی و دولت پهلوی در جهان اسلام شاهدیم که با پایان سلطنت در ایران در ۱۳۵۷، باز مجلس تداوم قانونی خود را پی گرفته و جایگاه مهمی در نظام اسلامی دارا است.(نجفی، ۱۳۵۷: مقدمه)

جمع بندی
اعتلا و انحطاط تمدّن اسلامی به سه دوره تقسیم بندی شده است. دوره اوّل از شکل گیری حکومت اسلامی تا آغاز حکومت صفویان( اول تا نهم هجری قمری) را شامل می‌­شود. در این مرحله که نُه قرن به طول انجامید شاهد فراز و فرود تمدّن اسلامی هستیم. به طوری که سلسله‌­ها و حکومت­‌های امویان، عباسیان، مغولان، ممالیک و عثمانیان هر کدام نقش مهمی در تحولات اجتماعی و سیاسی و غیره داشتند. در این دوره تا قرن هفتم هجری مرکز تمرکز و تحولات سیاسی و اجتماعی جایگاه خلافت و خلیفه بود و بعد از سقوط بغداد و خلافت عباسی توسط مغولان، دیدگاه اهل سنت و اهل تشیع نسبت به مشروعیت بخشی خلیفه تغییر نمود. در دوره دوّم که با آغاز قدرت‌گیری حکومت صفویان آغاز می‌­شود، تغییر اساسی در جهان اسلام شکل می‌گیرد و آن شکل گیری دولت­ شیعه مذهب و قدرت‌گیری نهاد سلطنت به جای نهاد خلافت است. دوره سوّم نیز با مشروطیت در ایران و شروع اندیشه‌­های سیاسی جدیدی در جهان اسلام همچون مبحث مردم و مجلس همراه است که در نهایت به سقوط امپراتوری عثمانی و دولت قاجار و پهلوی در ایران همراه است.


[۱] . در این زمینه می­‌توانیم به اندیشه‌­های فارابی در فلسفه سیاسی توجه کنیم که هر چند با خلیفه و خلافت کاری نداشته، ولی به روشنی معلوم است در طراحی برای خروج از این اندیشه به تفکر جدی و راه حل‌­های منطقی دست یازیده است. ضمناً می‌‌توان به کتاب‌­های زیر مراجعه نمود: مبادی آراء اهل مدینه الفاضله، سیاست المدینه، رسالۀ فی السیاسه.

مطالب مرتبط:

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

اصل عدالت اگر چه به عنوان یکی از مهمترین رکن های دین اسلام مطرح اسـت اما تـاکنون بیـان روشن و کاملی درباره معیارهای عدالت، بویژه در حوزه «اقتصادی و نسبت آن با عدالت اجتمـاعی» توسط متفکران اسلامی ارائه نشده اسـت. امام خمینی(ره): در ترسیم مسیر حرکت جمهوری اسلامی، عدالت را به عنوان سنگ‌بنایی اساسی معرفی […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)