۱ فروردین ۱۳۹۸ مصادف با   14 رجب 1440
تاریخ: ۵ اسفند ۱۳۹۷ |   تعداد بازدیدها: 201
کد خبر:71271
| ف | | |

تمدّن نوین اسلامی و راهکارهای تحقق (3)

انقلاب ایران و تمدّن نوین اسلامی

برای ساخت تمدّن، تنها تجربه تمدّن سازی و نیز دغدغه­های امروز نسبت به تمدّن غربی کافی نیست. می­توان گفت نخستین سنگ بنای تمدّن سازی تحقق اراده یک ملت است که می­خواهد هویتی مستقل پیدا کند و نمی­خواهد در ذیل تمدّن غربی و در ذیل اراده دیگران قرار گیرد. انقلاب اسلامی ایران مهم­ترین دستاوردش، ساماندهی نوین اراده سیاسی در کشور ماست.

 تمدّن اسلامی

از رهاوردهای مهم اسلام در حیات بشری، پایه‌گذاری تمدّن باشکوهی بود که در برهه‌ای از تاریخ، بسیاری از سرزمین‌ها را زیر نفوذ داشت و از حلقه‌های درخشان تمدّن بشری به شمار می‌رفت که از آن با عنوان «تمدّن اسلامی» یاد می‌شود. تمدّن اسلامی نیز مانند مفهوم تمدّن از سوی متفکران مختلف به شکل­‌های گوناگون تعریف شده است. سید حسن نصر در تعریف تمدّن اسلامی به متوجّه­‌سازی انسان به خداوند و فطرت در همه جنبه­‌های این تمدّن توجه ویژه‌­ای نشان می­‌دهد: « یک تمدّن حقیقی از دیدگاه اسلامی آن است که همه جنبه­‌های آن انسان را متوجّه خداوند و فطرت خویش سازد، به‌طوری که او بتواند نقش جانشینی خداوند را که به سبب آن در زمین استقرار یافته است، برآورد… از دیدگاه اسلامی ارزش هر تمدّنی باید بر اساس تحقیق نهایی انسان در زمین مبتنی باشد نه بر چیز دیگری».(نصر، ۱۳۹۱: ص ۱۱۶)

سید جعفر شهیدی تمدّن اسلامی را مجموع آداب و رسوم مشترک میان ملّت­‌های مسلمان می­‌داند:«تمدّن اسلامی مجموع آداب و رسوم مشترک میان ملتّ‌های مسلمان است و نباید که چون این تمدّن نام اسلامی به خود گرفته، مظاهر آن همگی گرفته از قرآن و یا سنت است و دگرگونی‌پذیر نیست. نه چنین است، حکم شرعی برگرفته از قرآن و حدیث است، ولی آداب و رسوم پدیده اجتماعی است. بدین رو هر چند هم با گذشت زمان مظاهر تمدّن تغییر یابد باز هم باید آن را تمدّن اسلامی نامید».(جان احمدی، ۱۳۹۳: ۵۱)

صادق آئینه‌وند نیز تمدّن اسلامی را بدین صورت بیان می­‌دارد:« تمدّن اسلامی مجموعه‌­ای است از آثار و تولیدات که پس از ظهور دین مبین در جزیره‌العرب و پیوستن مردمان دیگر سرزمین­‌ها پدید آمد. نقطه شروع آن شام و پایگاه بالیدنش بغداد بود. البته شهرها و مراکز بزرگی به عنوان بازوان این تمدّن در نقاط دوردست وجود داشتند که باید از بعضی شهرهای خراسان بزرگ، برخی مراکز ری و برخی از مکان­‌ها در شام و عراق یاد کرد. این تمدّن، ترکیبی بود از عناصر تأسیسی، تملیکی و تقلیدی، اگر به صورت تخمینی از این ترکیب یاد کنیم، عنصر تأسیسی آن ۲۰%، عنصر تملیکی آن ۷۰% و عنصر تقلیدی آن ۳۰% بود».(همان‌جا)

می‌­توان در جمع‌بندی این تعاریف، تمدّن اسلامی را تمدّنی دانست که در بستر فرهنگ اسلامی رشد کرده و نظامات مختلف آن، ریشه در باورهای بنیادین اسلامی داشته و موجد توسعه و پیشرفت در جلوه‌­های مادّی زندگی امّت اسلام می­‌گردد.(شجاعی، ۱۳۹۴: ص ۳۷۱)

هم‌چنین، تمدّن اسلامی را می‌توان حاصل دو جنبه دانست:

  • یک جنبه آن به وسیله‌­ی خود اسلام پدید آمد و در پرتو ابتکار مسلمانان گسترش یافت. منشأ این جنبه از تمدّن اسلامی، قرآن و سنّت بود.
  • جنبه دیگر تمدّن اسلامی، نه ابداع مسلمانان، بلکه میراث به‌جای‌مانده از تمدّن‌های پیشین در قلمرو اسلام بود که به دست مسلمانان توسعه و تکامل یافت و به رنگ اسلام درآمد.

روی هم رفته، تمدّن اسلامی میراث مشترک مردم و ملّت‌هایی است که روزگاری اسلام در سرزمین آن‌ها نفوذ کرد و در ساخت و شکوفایی تمدّن اسلامی ایفای نقش کردند. به این ترتیب، تمدّن اسلامی نه به نژاد خاصی تعلق دارد و نه تمدّنی ملّی است که به مردم خاصی تعلق داشته باشد، بلکه همه گروه‌های نژادی و قومی را که در پیدایش، رونق و طراوت و گسترش آن نقش داشته‌اند، در بر می‌گیرد.(زرین کوب، بی تا: ص ۳۱)

تمدّن نوین اسلامی

مراد از «تمدّن‌نوین‌اسلامی» عبارت است از: پیشرفت همه جانبه مظاهر مادّی و معنوی مسلمانان در دو بخش ابزاری و سخت افزاری، از قبیل علم، اختراع، اقتصاد، سیاست، اعتبار بین‌المللی و … و بخش نرم‌افزاری تمدّن اسلامی، به عنوان حاکمیّت «سبک‌زندگی‌اسلامی» در همه­‌ی مظاهر زندگی؛ بر اساس عقلانیّت دینی معرفتی، عقلانیّت اخلاقی حقوقی و عقلانیّت ابزاری – جهت شکوفا کردن مادّیات و دنیای مسلمانان- در جهت پیشرفت دنیوی و سعادت اخروی.(معینی­پور،  لک­زایی، ۱۳۹۱: ص ۵۵-۵۴)

مقام‌معظّم‌رهبری « پیشرفت همه جانبه» را به عنوان تمدّن نوین اسلامی در نظر گرفته­‌اند و هدف انقلاب اسلامی و ملّت ایران را ایجاد یک تمدّن نوین اسلامی می­‌دانند. ایشان معتقدند: « ما می­‌توانیم تمدّن نوین اسلامی را برپا کنیم و دنیایی بسازیم که سرشار باشد از معنویّت و با کمک معنویّت و هدایت معنویّت راه برود».( بیانات مقام معظّم رهبری در دیدار با اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، ۱۹/ ۹/ ۱۳۹۲) باید در نظر داشت پیشرفت در منطق اسلام با پیشرفت در تمدّن مادّی غرب متفاوت است، آن‌ها از بعد مادّی به پیشرفت نگاه می­‌کنند. پیشرفت در غرب در درجه‌­ی اوّل عبارتنداز: پیشرفت در ثروت، علم و فنّ‌آوری و پیشرفت نظامی. امّا در منطق اسلام پیشرفت دارای ابعاد بیشتری است و عبارتند از پیشرفت در علم، اخلاق، رفاه عمومی، اقتصاد، عزّت و اعتبار بین‌المللی، استقلال سیاسی و در کنار این‌ها پیشرفت در جنبه­‌ی معنوی و الهی یعنی عبودیّت و تقرّب به خدای متعال است. بنابراین پیشرفت در اسلام دارای دو بعد مادّی و معنوی است و دنیا و آخرت در نظر گرفته شده است و هدف اصلی از پیشرفت در اسلام رسیدن به خداست.

انقلاب ایران و تمدّن نوین اسلامی

اسلام به عنوان یک دین، تمدّن ساز است. هم‌چنین اسلام دین توسعه سیاسی و اقتصادی و فرهنگی است. پیامبر اسلام (ص) در کمتر از سه دهه موفق به دولت سازی و ملت سازی شد آن هم در میان قبایل از هم گسیخته و پر از عناد و جهالت عصر جهالیت. از بُعد نظری نیز اسلام آیینی است که تنها به زندگی فردی و اخروی توجه ندارد. دو واژه­ی کلیدی بیعت و شورا به خوبی نقش مردم را در حاکمیت تبیین می­‌کند.

قرآن کریم در بررسی تاریخ گذشته و تمدّن­‌های پیشین از واژه­‌های قریه و سنت و عبرت استفاده کرده است و چشم‌اندازی روشن از سرنوشت پیشینیان را تبیین کرده و در کنار آن به نقش دانش و دانایی پرداخته است. دانش و دانایی که هر دو متکی به دین و ایمان مذهبی تحقق می­‌یابند و دو بال تحقق تمدّن محسوب می‌­شوند.(بی نا، ۱۳۸۳: ص ۳- ۴)

خلاقیت مهم­ترین بعد ماهوی انسان است و در واقع اندیشه و دانش و دانایی در خدمت خلاقیت است و چنان‌که می­‌دانیم ملت و کشوری که بتواند خلاقیت بیشتری داشته باشد در عرصه تمدّن سازی نقش برتری می­یابد. خلاقیت نیز در گرو آزادی است. بدیهی است آزادی به عنوان نردبان خلاقیت غیر از رهایی به عنوان نردبان شهوت است. آزادی در خلاقیت، ثمره­‌اش تولید علم و فن است و رهایی محصولش تخریب هویت انسانی.(مهاجرانی، ۱۳۷۵: ص ۴)

انقلاب اسلامی ایران نیز از آغاز با تأکید بر رشد و شکوفایی فردی و اجتماعی در سایه آموزه‌­های اسلامی پا گرفت و استقرار جمهوری اسلامی نوید بخش تحقق تمدّنی نوین بود. سرزمین ایران در طول تاریخ بارها مهد تمدّن و الگوی سایر ملل در راه دست‌یابی به تکامل مادی و معنوی بوده و اسلام سابقه درخشان تمدّن سازی را تجربه کرده است. به نظر می‌­رسد که تاریخ بار دیگر راه را برای احیای تمدّن اسلامی در ایران زمین همواره کرده است؛ زیرا نخبگان و توده مردم اراده­‌ای معطوف به تمدّن سازی و اسلام و ایران نیز تجربه تمدّن سازی دارند. آن‌چه در این میان امکان بالقوه تمدّن سازی را فعلیت می­‌بخشد، خلاقیتی است که در سایه آزادی، دانش و دانایی شکوفا می­‌شود.

در این میان دولت‌­ها نیز می­‌کوشند برنامه کاری خود را در هر سه قلمرو سیاست، اقتصاد و فرهنگ در چهارچوب برنامه‌­های پنج ساله مشخص کنند. برنامه­‌های پنج ساله را خط مشی یا استراتژی به یکدیگر پیوند می‌­زند و معمولاً اصول و مبانی خط مشی هر کشور یا دولتی در قانون اساسی که به مثابه منشور ملی یا سند وفاق ملی است تبیین می‌­شود. علاوه بر آن، دولت‌­ها و ملت‌­ها به ویژه نظریه پردازان و نخبگان هر کشور به ضرورت می­‌کوشند آینده­های ممکن و متصور را تبیین کنند.(همان، ص ۱- ۲)

تمدّن نوین اسلامی که رهبری انقلاب به مناسبت­‌های مختلف بدان اشاره کرده‌­اند، نوعی نگاه به آینده و به منزله‌­ی مشخص کردن افق در برابر ملت بزرگ ایران است. رهبر معظم انقلاب در دیدار از اعضای شورای فرهنگ عمومی کشور فرموده­­‌اند:

« کسانی که منتقدان جمهوری اسلامی ایران مقلدان آن‌ها هستند، آن زمانی را که اسلام پرچم‌دار علم و دانش بود و کتاب­‌های اسلامی در اقطار جهان و در حد همت ملت­‌ها مورد استفاده قرار می­‌گرفت ندیدند. امروز نیز نظام اسلامی ایران درصدد تحقق همان فرهنگ و تمدّن است».(روزنامه همشهری، ۲/۸/۱۳۷۵)

بنابراین سخن از ساخت تمدّن نوین در کشور ما با تکیه بر اسلام و انقلاب اسلامی و هویت ملی، خیال پردازانه و دور از واقعیت نیست تجربه تمدّن سازی به لحاظ نظری و عملی، تجربه‌­ای مهم و تعیین کننده است. تردیدی نیست که در روزگار ما چهره تمدّن و فرهنگ و علوم دگرگون شده است. و در برخی عرصه­‌ها، فاصله ما با کشورهایی که تولیدکننده علوم و فن و نظریه هستند بسیار است. لیکن این فاصله گاه به مثابه فاصله میلاد تا مرگ است.(مهاجرانی، ۱۳۷۵: ص ۳)

بنابراین برای ساخت تمدّن، تنها تجربه تمدّن سازی و نیز دغدغه­‌های امروز نسبت به تمدّن غربی کافی نیست. می­‌توان گفت نخستین سنگ بنای تمدّن سازی تحقق اراده یک ملت است که می­‌خواهد هویتی مستقل پیدا کند و نمی­‌خواهد در ذیل تمدّن غربی و در ذیل اراده دیگران قرار گیرد. انقلاب اسلامی ایران مهم­ترین دست‌آوردش، سامان‌دهی نوین اراده سیاسی در کشور ماست. در عصر پهلوی بسیار کوشیدند تا ایران مثل مهره­‌ای در مدار اعمال سیاست انگلستان و آمریکا قرار گیرد. به حدی که محمدرضا پهلوی در مقدمه کتاب «پاسخ به تاریخ» به صراحت نوشت که هر چه آمریکایی­‌ها از او خواستند انجام داد.(همان‌جا)

بنابراین شکل­‌گیری انقلاب اسلامی، ایران را در مدار استقلال قرار داد. براندازی نظام استبدادی شاهنشاهی که با استیلای خارجی ملازم شده بود و اساساً هویتی وابسته داشت، زمینه آزادی و عزت ملت بزرگ ملت ما را فراهم ساخت. هویت اسلامی و ملی مردم ما که با انقلاب و معماری امام خمینی(ره) تحقق یافت، سنگ بنای تمدّن سازی شد.

علامه اقبال لاهوری « فلسفه خودی» را نقطه اتکا مسلمانان در عصر جدید می‌­انگارد و با شگفتی پیش­‌بینی می­‌کند که تهران در آینده قرارگاه مسلمانان خواهد شد: ژنو مشرق زمین».(لاهوری، ۱۹۸۴: ص ۶۰۹)

بنابراین مراد این است که ملت و دولت و انقلاب که داعیه تمدّن سازی دارد به ضرورت باید علل فروپاشی تمدّن­ها را نیز محاسبه و درک کند. تکریم دانش و دانشمندان و نظریه پردازان و تحقق فضای روشن و شوق انگیز خلاقیت شرط تحقق تمدّن نوین اسلامی است و البته بهره­گیری از تجربه دیگران، حتی آنانی که از جهت اعتقادی مورد پذیرش ما نیستند. این حکمت درخشنده امام علی(ع) که می­فرمایند: « فَخُذِ الْحِکْمَهَ وَ لَوْ مِنْ أَهْلِ النِّفَاقِ» حکمتی است که نقش و ارج دانش را می­نمایاند. پیداست مراد دانش دین نیست؛ زیرا که طبعاً نمی­توان آن را از منافق آموخت. دانش دین که روح تمدّن را می­سازد متفاوت از دانشی است که پیکره تمدّن به وسیله آن محقق می­شود.( شهیدی، نهج البلاغه، ۱۳۷۵) بنابراین می­‌توان گفت:

الف) اراده تمدّن سازی در انقلاب و دولت و ملت ما تحقق یافته است؛

ب) اسلام یک آیین تمدّن ساز است؛

ج) مردم ایران تجربه و سابقه تمدّن سازی دارند؛

د) شرط تمدّن‌سازی، تحقق خلاقیت است؛

ه) تحقق خلاقیت متکی به آزادی و دانش و دانایی است.

 

 

مطالب مرتبط:

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

اصل عدالت اگر چه به عنوان یکی از مهمترین رکن های دین اسلام مطرح اسـت اما تـاکنون بیـان روشن و کاملی درباره معیارهای عدالت، بویژه در حوزه «اقتصادی و نسبت آن با عدالت اجتمـاعی» توسط متفکران اسلامی ارائه نشده اسـت. امام خمینی(ره): در ترسیم مسیر حرکت جمهوری اسلامی، عدالت را به عنوان سنگ‌بنایی اساسی معرفی […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)