۱ فروردین ۱۳۹۸ مصادف با   14 رجب 1440
تاریخ: ۲۹ بهمن ۱۳۹۷ |   تعداد بازدیدها: 223
کد خبر:71209
| ف | | |

تمدّن نوین اسلامی و راهکارهای تحقق (2)

بازشناسی مفهوم تمدّن

تعاریف متعددی از تمدّن به معنای هستی شناختی آن ارائه شده که هر یک، در واقع بر وجهی خاص و کارکردی ویژه از تمدّن تأکید دارد. قطعاً تعریفی کامل، جامع و مطلق از تمدّن وجود ندارد. دانشمندان قدیم و جدید هر یک بر اساس طرز تلقی و رویکرد خاص خود به موضوع تمدّن تعریفی به دست داده و بر اساس آن وجه مورد نظر خود به موضوع پرداخته‌اند.

پایگاه تحلیلی مصداق/ در یادداشت گذشته مقدمه‌ای از مبحث تمدّن بیان شد در این یادداشت به «بازشناسی مفهوم تمدّن» می‌پردازیم.
 ۱-۱-۲معنای لغوی واژه «تمدّن»
تعاریف متعددی از تمدّن به معنای هستی شناختی آن ارائه شده که هر یک، در واقع بر وجهی خاص و کارکردی ویژه از تمدّن تأکید دارد. قطعاً تعریفی کامل، جامع و مطلق از تمدّن وجود ندارد. دانشمندان قدیم و جدید هر یک بر اساس طرز تلقی و رویکرد خاص خود به موضوع تمدّن تعریفی به دست داده و بر اساس آن وجه مورد نظر خود به موضوع پرداخته‌اند.
از دیدگاه واژه شناسان عرب، واژه «مدینه» از «مدن بالمکان و مدوناً» به معنای اقامت است و ظاهراً شهر را از آن رو «مدینه» گویند که مردم در آن اقامت دارند؛ امّا بعضى مدینه را از «دان یدین» دانسته و میم آن را زاید گرفته‌‏اند.(ر.ک: ابن منظور، ۱۴۱۴: ‏ج۱۳، ص ۴۰۲؛ فراهیدى، ۱۴۰۹: ج‏۸، ص ۵۳؛ قرشی، ۱۴۱۲: ج‏۶، ص ۲۴۴)
تمدّن در لغت، عکس بداوت (بادیه نشینی) است. معادل آن در عربی «حضاره» است.( ابراهیم مصطفی، ۱۹۸۹: ص ۸۵۹) این کلمه در حقیقت عربی است و از ریشه «مدن» و «مدینه» استقاق یافته است.(عاملی، ۱۳۷۸: ص ۲۶۴) و در زبان و ادب فارسی به جای واژه‌ی انگیسی«Civilization» به کار می‌رود، که خود برگرفته از واژه‌ی لاتینی «Civitsa » به معنای ملّت است.(تساوایوکیچی، ۱۳۷۹: ص ۱۲۰)
افزون بر این، مؤلف کتاب «التحقیق» واژه «مدن» را مأخوذ از لغت عبری و سریانی دانسته و واژه مدین و مدینه را مشتق از ماده «دین» و به معنای پذیرش و خضوع در برابر برنامه‌ها، قوانین و مقررات می‌داند.(مصطفوی، ۱۳۶۸: ج‏۱۱، ص ۵۵)
همچنین «تمدّن» را خارج شدن یک جامعه از مرحله ابتدایی و وحشی گری، خو گرفتن به اخلاق و آداب شهرنشینی و… معنا کرده‌اند.(دهخدا، ۱۳۷۲: ص ۳۲۵)

 ۲-۱-۲تمدّن در اصطلاح
با توجه به این‌که اصطلاح تمدّن – به عنوان مفهومی که در علوم اجتماعی به طور خاص و علوم انسانی به طور عام کاربرد وسیعی دارد و واژه‌ای بدیع و جدید است، دانشمندان علوم انسانی و جامعه شناسان در تعریف آن هم‌داستان نیستند، و تعریف‌های بسیار گوناگون و پرشمار از آن ارائه کرده‌اند، به همین دلیل معنای آن تا حد زیادی دچار ابهام شده است.(نولدکه، ۱۳۷۶: ص ۲۶۷)
لکن در دو سه سده‌ی اخیر، این غربی‌ها بوده‌اند، که به طور مفصل وارد این بحث شده و راجع به آن به تحقیق، پژوهش و نظریه پردازی پرداخته‌اند. لذا آغاز این بحث در جامعه اسلامی بوده، لکن رشد و تکامل آن در غرب و توسط اندیشمندان غربی صورت گرفته است.(جعفری، ۱۳۷۵: ص ۲۳۳- ۲۳۴)
بر این اساس، مطالعات انسان شناسی در سده نوزدهم بر روی قوم‌ها و فرهنگ‌های «ابتدایی» و نیز حوزه‌های تمدّنی و فرهنگی کهن در آسیا و آفریقا و اروپا، دو مفهوم فرهنگ و تمدّن را در کنار هم نشانده زیرا بسیار درهم آمیخته‌اند و گاهی هم معنا به کار می‌روند. از این‌رو، برخی تمدّن را در اصطلاح، نوع خاصى از توسعه مادى و معنوى دانسته که در جامعه ویژه رخ مى‏‌نماید. یک تمد‌ّن، شامل مجموعه پیچیده‏اى از پدیده‌‏هاى اجتماعى قابل انتقال، حاوى جهات مذهبى، اخلاقى، زیباشناختى، فنى یا علمى و مشترک در همه اجزاى یک جامعه وسیع و یا چندین جامعه مرتبط با یکدیگر است.(اصفهانی، ابوترابی، ۱۳۹۳: ص ۳)
برخی از تاریخ‌شناسان و فرهنگ‌شناسان کوشیده‌اند که این دو مفهوم را از یکدیگر جدا کنند. از این منظر «تمدّن» هر چه بیشتر جنبه‌های مادی ساخته‌های انسانی را به خود اختصاص داده است؛ مانند معماری و شهرسازی و فن آوری؛ و «فرهنگ» بیشتر جنبه‌های معنوی زندگانی جمعی انسانی را شامل می‌شود؛ مانند آیین‌ها، آداب، زبان، دین و دانش.(همان، ص۳)
از دیدگاهی دیگر، «تمدّن» به نظام‌های بزرگ سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی اشاره دارد که از نظر جغرافیایی واحد کلانی را در یک قلمرو پهناور، و معمولاً یک امپراتوری در بر می‌گیرد و برخوردار از فرهنگ گسترده نوشتاری می‌باشد.(همان، ص ۴)
علاوه بر این، برای مفهوم تمدّن، تعریف‌های دیگری نیز ارائه شده است، هنری لوکاس تمدّن را «مرحله یا نوعی خاص از فرهنگ که در عصر معینی موجودیت یافته و حاصل نبوغ اقلیّت مبتکر و نوآور است»، می‌داند.(لوکاس، ۱۳۸۲: ص ۱۶) ویل دورانت در تعریف تمدّن می‌نویسد:« نظمی اجتماعی که در نتیجه وجود آن، خلّاقیت فرهنگی امکان‌پذیر می‌شود و جریان پیدا می‌کند»،(ویل دورانت، ۱۳۶۵: ص ۵) وی برای تمدّن‌ها چهار رکن و عنصر اساسی بر می‌شمرد:
۱٫ پیش بینی و احتیاط در امور اقتصادی
۲٫ سازمان سیاسی
۳٫ سنن اخلاقی
۴٫ کوشش در راه معرفت و بسط هنر
به نظر ویل دورانت ظهور تمدّن هنگامی امکان پذیر است که هرج و مرج و ناامنی پایان پذیرفته باشد؛ زیرا تنها هنگام از بین رفتن است که کنجکاوی و احتیاج به ابداع و اختراع به کار می‌افتد و انسان خود را تسلیم غریزه‌ای می‌کند که او را به شکل طبیعی به راه کسب علم و معرفت و تهیه وسایل بهبودی زندگی سوق می‌دهد.(همان، ص ۲۷۳)
از نظر دانشمندان مغرب‌زمین ساموئل هانتینگتون تمدّن بالاترین گروه‌بندی فرهنگی و گسترده‌ترین سطح هویّت فرهنگی به شمار می‌آید.(هانتینگتون، ۱۳۸۰: ص ۴۷) ولاهوس شاخصه‌های تمدّن را این‌گونه ذکر می‌کند:
– همه تمدّن‌ها دارای مقررات و قوانینی هستند که معمولاً ( دست کم در شهرهای بازرگانی) به صورت مجموعه‌ای مکتوب است.
– همه تمدّن‌ها دارای نوعی دولتند؛ دولتی با زمامداری و پادشاهان یا روحانیون یا شاه روحانی و یا نمایندگان منتخب مردم.
– همه تمدّن‌ها خط الفبایی را برای ثبت وقایع امور دارند
– همه تمدّن‌ها زبانی برای انتقال دادن و آموزش دستاوردهای خود به نسل بعد دارند.
– همه تمدّن‌ها دارای معتقدات دینی هستند با سلسله مراتبی از روحانیون و مقدسین.
– همه تمدّن‌ها علوم را تکامل می‌بخشند، خواه به خاطر فواید علمی و خواه برای منافع مادی آن.(آدمی ابرقویی، ۱۳۸۷: ص ۲۲۲)
از تعاریف ذکر شده تمدّن چنین بر می‌آید که کشور متمدّن کشوری است که تمامی شاخصه‌های توسعه انسانی را دارا باشد؛ همواره در جهت ایجاد و رشد این شاخصه‌ها تلاش کنند و برای انتقال و استحکام آن‌ها اهتمام لازم را بکار گیرد.

 ۳-۱-۲ تمدّن در قرآن
در قرآن کریم واژه‌ی « تمدّن» و «حضاره» وجود ندارد، اما مفاهیمی که می‌توان از آن « تمدّن» یا نمادهایی از آن را استنباط کرد در ۱۲۵ آیه و در مجموع در ۱۶ سوره قرآن کریم آمده است؛ و همگی به معنی «حضور، وجود و استعداد» است. واژه‌ی «حَاضِرَهَ» در سوره اعراف آیه‌ی ۱۶۳ آمده: «وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَهِ الَّتِی کَانَتْ حَاضِرَهَ الْبَحْرِ» (اعراف، ۱۶۳).« و از اهالی آن شهری که کنار دریا بود، جویا شو»؛ به معنی نزدیکی دریا و ساحل آن است و مراد از «الْقَرْیَهِ» شهر أیله است که بین مدین و طور واقع است. گذشته از این، معانی مفهوم واژه‌ی حضارت به شکل دقیق و روشن در واژه‌های عمران، عماره، تعمیر و عمر در قرآن کریم آمده است:
– « فَمَن حَجَّ البَیتَ أَوِ اعتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیهِ أَن یَطَّوَّفَ بِهِما…». (بقره، ۱۵۸)
– عمره به معنی زیارت (خانه خدا) و برگرفته از واژه‌ی عمارت است؛ چه زائر، زیارتگاه را با زیارت خود عمران (و آبادان) می‌کند.
– « إِنَّمَا یَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللّهِ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ». (توبه، ۱۸)«مساجد خدا را تنها کسانی آباد‌می کنند که به خدا و روز بازپسین ایمان آورده­اند»
– « أَجَعَلْتُمْ سِقَایَهَ الْحَاجِّ وَ عِمَارَهَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ…». (توبه، ۱۹) «هر کس که خانه (خدا) را حج کند یا عمره گزارد، بر او گناهی نیست که میان آن سعی به جای آورد».
عمارت مسجد در اینجا به معنی تعمیر و ترمیم، رفت‌وروب، فرش کردن، تدمین روشنایی، زیارت، عبادت و ذکر خدا در آن است. (مکی، ۱۳۸۳: ص ۷۷)
– « أَوَلَمْ یَسِیرُواْ فِی الْأَرْضِ فَیَنظُرُواْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَهُ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ کَانُواْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّهً وَأَثَارُواْ الْأَرْضَ وَعَمَرُوهَآ أَکْثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا…». (روم، ۹) این آیه چنان‌که در تفسیر آن آمده، مردم را به عاقبت امّت‌های پیشین توجه می‌دهد که چگونه هلاک شدند در حالی که از اموال بیشتر، عمر درازتر و شمار زیادتری، برخوردار و در زراعت و عمران از مردم عرب متمدّن‌تر و پیشرفته‌تر بوده‌اند…؛ و چون با کفرورزی و تکذیب پیامبران بر خود ستم کردند، خداوند آنان را عذاب داده، به هلاکت رساند، درحالی‌که زمین را با خیش زیرورو کرده آن را معمور و آباد ساختند و درخت‌ها نشاندند و خانه‌ها ساختند و کاخ‌ها برافراشتند، آنگاه همۀ این‌ها را رها کرده، رهسپار قبور شدند. (همان، ص ۷۹)

مطالب مرتبط:

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

اصل عدالت اگر چه به عنوان یکی از مهمترین رکن های دین اسلام مطرح اسـت اما تـاکنون بیـان روشن و کاملی درباره معیارهای عدالت، بویژه در حوزه «اقتصادی و نسبت آن با عدالت اجتمـاعی» توسط متفکران اسلامی ارائه نشده اسـت. امام خمینی(ره): در ترسیم مسیر حرکت جمهوری اسلامی، عدالت را به عنوان سنگ‌بنایی اساسی معرفی […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)