۳۰ مرداد ۱۳۹۸ مصادف با   19 ذیحجه 1440
تاریخ: ۱۰ بهمن ۱۳۹۷ |   تعداد بازدیدها: 388
کد خبر:70807
| ف | | |

شایعه و فضای‌مجازی؛ ابزار جنگ تبلیغاتی

کافی‌ است پدیده اجتماعی شایعه با مهمترین عامل اجتماعی در سال‌های اخیر همراه شود و قدرت تصمیم‌سازی افکار عمومی تحت شعاع خود قرار داده؛ از همین‌رو شایعه و فضای‌مجازی(اینترنت) هر دو درکنار هم می‌توانند ابزاری بسیار موثر در جنگ تبلیغاتی بشمار آید.

پایگاه تحلیلی مصداق/ دنیای امروز، دنیای تبلیغات است و تبلیغ، حقیقتی با جهان آمیخته است که امکان انتخاب و اختیار را برای آدمی محقق می‌کند. این انتخاب و قدرت ناشی از آن، پدیده‌ای به عنوان جنگ تبلیغاتی را رقم می‌زند، جنگی که اگر حواس انسان را در گیر کند، چاره‌ای جز تمکین برای او باقی نخواهد گذاشت.

انسان عصر جدید دیگر برای دست یافتن به شکار به دنبال آن نمی‌رود، بلکه خود صیدی برای رسانه‌ها و تکنولوژی دیجیتال است. امروزه شیوه‌ها و کیفیت زندگی، گستره دگرگونی اجتماعی و نیز توسعه فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جامعه به گونه ای روز افزون به تولید و بهره برداری از اطلاعات متکی شده است. «آلوین تافلر» در کتاب «موج سوم»، تمدن بشری را متاثر از سه موج عمده دانسته است. بشر بعد از موج­‌های کشاورزی و صنعت، با شکوفایی رایانه و الکترونیک وارد عصر اطلاعات شده و شاید می‌توان گفت از آن هم عبور می کند.

کشور عزیز ما ایران پس از انقلاب اسلامی، مورد هجمه‌های مختلف قرار گرفت. هجوم‌هایی که شاید سخت‌ترین و جدی‌ترین آن‌ها را بتوان هجمه تبلیغاتی دانست. یکی از شگردهای قدیمی دشمن که در قالب‌­های جدید عرضه می‌شود شایعه‌سازی است تا با ایجاد اضطراب و اختلاف و بدون لشگرکشی، ایران را تسلیم خواسته‌های خود کند.(۱)

امّا برای شناخت دقیق این جنگ، باید نخست دانست که شایعه چیست و ابزار جدیدی که دشمن به واسطه آن به جنگ ما می‌آید چگونه عمل می‌کند.

شایعه چیست؟
شایعه پدیده ای سراسری در جوامع به حساب می‌آید و از آن جا که انسان موجودی اجتماعی و در کنش و واکنش اجتماعی قرار دارد، همواره بخشی از محاوره‌ها و گفتگوهای دوستانه را تشکیل می‌دهد. قدمت شایعه به قدمت عمر و تاریخ بشر می‌باشد، هرجایی که شایعه حضور دارد زیان‌های بی‌شماری نصیب مردم و حکومت‌ها شده.
شایعه یکی از روش‌­های شفاهی تبلیغات محسوب می­‌شود که دارای جوهره‌ای در خبر و اطلاعات است؛(۲)  و نوعی پدیده‌ی اجتماعی محسوب می‌گردد که در جمع پدید می‌آید، تقویت می‌شود، به اوج می‌رسد و در نهایت در همان جمع به پایان می‌پذیرد.(۳) مطالعاتی پیرامون شایعه در جنگ جهانی دوّم توسط گردن آلپورت و لئو پستمن آغاز شد؛ بعدها این مطالعات را «روانشناسی شایعه» نامیدند. آلپورت شایعه را گذاره خاصِ گمانی، بدون وجود ملاک‌های اطمینان بخش رسیدگی دانسته، که معمولاً به صورت شفاهی از فردی به فرد دیگر انتقال می‌یابد.(۴) شایعه به علت داشتن جنبه‌های عقلانی و تبیین در کنار جنبه های عاطفی، به سرعت در بین مردم رواج می‌یابد.(۵)
در تعریف دیگر، شایعه خبر یا اطلاعات تایید نشده‌ای است که مورد توجه گروه و جمعیت خاصی بوده و برای ایجاد و باور نزد دیگران معمولاً از فردی به فرد دیگر به طور شفاهی بدون هیچگونه اطمینان، دلیل و مدرک کافی انتقال می‌یابد.(۶) برای شناخت دقیق پدیده‌ها، دقّت در ویژگی‌های آن‎ها راه‌گشاست. شایعه به‌عنوان یک پدیده جمعی دارای ویژگی های عمومی زیر است.

۱) از زمان خلق تا زمان پخش دست‌خوش تغییرات و تحولات وسیعی می‌شود.
۲) شایعه بسیار سریع‌تر از دیگر اطلاعات و اخبار منتشر می‌شود.
۳) با بحران ارتباط مستقیم دارد.
۴) شایعه پس از انتشار کمتر قابل کنترل است.
۵)راز بقای شایعه تکرار است.

اقسام شایعه
برای شایعه تقسیم بندی های مختلفی وجود دارد یک نوع از دسته بندی‌های آن که بر اساس موضوع انتشار است شامل:
الف) خصمانه: این نوع از انواع شایعه، با احساس عدالت و پارسایی آمیخته است و هدف نهایی انتقال شایعه، روشن ساختن اهمال مسئولان یا فرماندهان است تا بتواند نشان دهنده چیزی بیش‌از نفرت آگاهانه نسبت به او باشد.
ب) شیطانی: این نوع شایعه در زمان اضطراب منتشر می‌شود و اساس آن ترس است.
ج) رویایی: این قسم از شایعه برپایه‌ی امید بنا شده و سبب ایجاد حس خوشایندی در بین مردم می‌شود.
د) وهمی: معمولاً به دنبال نقد یا ناخوشنودی و عدم رضایت از یک حکومت یا حزب سیاسی منتشر می‌گردد؛(۷) علّت این‌گونه شایعات نبرد سیاسی بین گروه ‌ها و یا احزاب می‌باشد.

شایعه چگونه کار می‌کند؟
ابهام و اهمیّت دو موضوع مهم در شایعه است. برای این‌که شایعه خلق شود، اولاً باید موضوع بحث دارای اهمیّت باشد و در جریان انتقال داده چه شنونده و چه گوینده پیام را مهم تلقی کنند. آلپورت معتقد است شایعه، حاصل اهمیّت مسئله‌ی مورد بحث و بررسی گروه یا جمعیت هدف است.(۸)
نکنه دوم بحث ابهام است؛ زمانی شایعه به وجود می آید که فرد به علّت تشنجات عاطفی نخواهد و نتواند واقعیت‌هایی که از اخبار رسمی مطرح شده را بپذیرد؛ از همین رو فرمول زیر نشانگر قوت و شدت شایعه است.(۹)

Rرواج شایعه، Iاهمیّت، a ابهام

(۱۰)

شایعه معمولاً در جمع‌های ساده اندیش و زودباور که عمدتاً احساسات آن‌ها بر عقل و منطق ایشان غالب می‌آید رونق می‌گیرد. می‌توان برای افراد شایعه‌گو و شایعه‌پرور ویژگی‌های زیر را برشمرد.

۱- ساده باوری و زودباوری ۲- نادانی و زود برانگیختگی ۳- پرگویی و گزافه‌گویی ۴- غیبت و دروغ گویی ۵- ایستایی و عدم اعتماد به نفس ۶- خود توجهی و کج‌اندیشی (۱۰)
طرح شایعات از دو حالت خارج نیست یا بر مبنای تخیل، دروغ و تهمت است و یا در پی وقوع یک اتفاق و رویداد صورت می گیرد و فرآیندی به شکل زیر دارد.(۱۱)

شایعه مانند هر پیامی زمانی می‌تواند اثرات سریع و ماندگاری بر مخاطبان برجای‌گذارد که دارای بار هیجانی شدیدی باشد و نوروپسیکولوژیست‌ها معتقد هستند نقطه تاثیرگذاری هیجانی بادامه‌ی مغزی انسان است. طبق تحقیقات «لودو» بادامه‌های مغزی داری چنان موقعیت است که میتواند کل ساختار مغز را تحت کنترل خود در آورد و با عمل مستقل از قشر مٌخ موجب شود انسان بدون آگاهی و شناخت دست بر اعمال خاصی بزند؛(۱۲) لذا هدف از پخش شایعات را میتوان برانگیختگی واکنش های تٌند هیجانی و بهره برداری از تاثیرات ناخودآگاهِ مذکور دانست.

پیوند شایعه و فضای مجازی
طبق آن‌چه که گفته شد شایعه پدیده شفاهی به شمار می‌رود امّا با پیشرفت‌های روز افزون تکنولوژی، شایعه سازی و دنیای شایعات هم‌راستا با این نوآوری‌ها از طٌرق دیگر مانند اعلامیه، شبنامه، کتاب، وبسایت، شبکه های اجتماعی و… تولید و پخش می‌شوند.
تحولات دهه‌های اخیر در توسعه روش‌های نوین اطلاع‌رسانی و ورود رایانه و اینترنت به فضای ارتباطی بین فردی و بین المللی منجر به توسعه جامع اطلاعاتی گردیده است (۱۳) و جهان جدید به شبکه نیرومندی تبدیل شده که اطلاعات و نظام ارتباطات الکترونیکی بافت اصلی آن را تشکیل می‌دهد.
موج سوم تمدّن بشری با ورود رایانه به خانه‌های در سال ۱۹۹۰  آغاز شد امّا شاید کمتر کسی در سال ۱۳۷۱ و با وصل شدن تعدادی از دانشگاه‌های کشور از طریق پروتکل UUCP به اینترنت جهانی فکر می‌کرد، اینترنت به عنصری پایدار در زندگانی مردم ایران تبدیل شود. فضای مجازی این فرصت را به انسان‌ها داد که دنیای شخصی خویش را بسازند و به دنیای اطلاعات دست یابند.
فضای باز اطلاعاتی و به دست آوردن اطلاعات بدون هیچ حد و مرزی سطح فضای مجازی را از یک عنصر پراکنده کننده به عنصر تصمیم‌ساز تغییر داد و کم کم مکانی برای باورسازی و باورپذیری شد. امّا این فقط یک کارکرد فضای مجازی است، کارکرد دیگر آن دست‌کاری افکار عمومی است. «یورگن هاورماست» معتقد است سرمایه داری از رهگذر تجدد و توسعه با استفاده از وسایل ارتباط جمعی به دست کاری افکار عمومی می‌پردازد و این امر یعنی تحمیل نیازهای اجتماعی؛ همچنین «برسلون» در سال ۲۰۰۹ پژوهشی را با عنوان شبکه‌های اجتماعی برای تغییرات اجتماعی در کشور آمریکا انجام داد و به این نتیجه دست یافت که رسانه‌های فضای مجازی، چون ورای مرزهای جغرافیایی عمل می‌کنند و توانایی خلق فضای عمومی در گستره جهان را دارند، از مهم‌ترین عوامل اجتماعی هستند(۱۴).

کافی‌ است پدیده اجتماعی شایعه با مهمترین عامل اجتماعی در سال‌های اخیر همراه شود و قدرت تصمیم‌سازی افکار عمومی تحت شعاع خود قرار داده؛ از همین‌رو شایعه و فضای مجازی(اینترنت) هر دو درکنار هم می‌توانند ابزاری بسیار موثر در جنگ تبلیغاتی بشمار آید.
انسان ها امروزه همراه با نهادهای رسانه‌ای و گشودگی اطلاعاتی متولد می‌شوند و جهان را از دریچه فضای مجازی می‌بینند. با گسترش تلفن‌های همراه و با بهره برداری اینترنتی از این وسیله دیگر فضای مجازی و وسایل ارتباط مجازی دیگر وسیله ای با قید همراه به حساب نمی‌آید و در پاره ای موارد جای تعاملات انسانی را گرفته است. پدیده شایعه نیز همانند هر پدیده اجتماعی در تعامل با این گونه راههای ارتباطی قرار دارد و فضای مجازی به پایگاه نشر تولید شایعه تبدیل شده است.
با نگاهی کوتاه به اهداف عمده عملیات روانی آمریکا علیه ایران در میابیم که شایعه نقش بسیار مهم با همیت بالایی را داراست و بستر فضای مجازی مناسبترین بستر در اشاعه آن است. با وجود برخورد فعال و متفکرانه با فضای مجازی، جذاب سازی و غنی سازی محتوای آن، در کنار مشارکت حداکثری نیروها و تشکلها مردمی می‌توان اینگونه هجمه ها را کنترل کنیم.
البته باید مسئولان نیز با فراهم آوردن شرایط لازم برای دستیابی فضای مجازی کشور به بالاترین سطح امنیّت و سلامت برای آحاد مردم پشتیبانی لازم را فراهم آورد.(۱۵)


  1. بیانات رهبر انقلاب در دیدار با مردم قم ۱۳۹۷/۱۰/۱۹
  2. اثباتی بهروز/آشنایی با روش‌های تبلیغی/نشر ساقی/ صفحه ۱۲۹
  3. اثباتی بهروز/آشنایی با روش‌های تبلیغی/نشر ساقی/ صفحه ۱۳۰
  4. تاجیک، سمیّه، بررسی میزان باورپذیری پدیده شایعه در پیام رسان های موبایلی در بین مردم شهر اهواز، مجله مطالعات فرهنگی، شماره ۴۰، ص ۱۶۶
  5. صارمی نیا، مهناز، مقایسه شایعه پراکنی اینترنتی و خودشیفتگی در بین کاربران فیسبوک، فصلنامه شناخت اجتماعی، شماره ۹، ص ۶۷
  6. افروز، غلامعلی، مبانی روانشناسی شایعه، مجله روابط عمومی، شماره ۹، ص ۲۱
  7. اثباتی بهروز/آشنایی با روش‌های تبلیغی/نشر ساقی/ صفحه ۱۳۵ الی ۱۳۷
  8. همان ۲، ص اثباتی بهروز/آشنایی با روش‌های تبلیغی/نشر ساقی/ صفحه ۱۴۰
  9. افروز، غلامعلی، مبانی روانشناسی شایعه، مجله روابط عمومی، شماره ۶، ص ۶۲
  10. افروز، غلامعلی، مبانی روانشناسی شایعه، مجله روابط عمومی، شماره ۶، ص ۶۲
  11. تاجیک، سمیه، بررسی میزان باورپذیری پدیده شایعه در پیام رسان‌های موبایلی در بین مردم شهر اهواز، مجله مطالعات فرهنگی، شماره ۴، ص ۶۹
  12. جمعی از نویسندگان، عملیات روانی و رسانه، نشر ساقی، ص ۱۵۱
  13. جمعی از نویسندگان، عملیات روانی و رسانه، نشر ساقی، ص ۱۱۱
  14. تاجیک، سمیه، بررسی میزان باورپذیری پدیده شایعه در پیام رسان های موبایلی در بین مردم شهر اهواز، مجله مطالعات فرهنگی، شماره ۴، ص ۷۰ الی ۷۲
  15. پیام مقام معظم رهبری جهت تشکیل شورای عالی فضای مجازی۱۳۹۰/۱۲/۱۷ 
نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

  رهبر انقلاب: امام بزرگوار فرمود: «آمریکا شیطان بزرگ است» بعضی اصرار دارند این شیطان بزرگ را به شکل فرشته‌ی نجات وانمود کنند، ملت ایران این شیطان را بیرون کرد؛ نباید بگذاریم وقتی از در بیرونش کردیم از پنجره برگردد و نفوذ پیدا کند.‌ آمریکا دشمنی خود را پنهان نمی‌کند؛ یکی لبخند می‌زند، یکی مصوبه […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)