۳۰ مرداد ۱۳۹۸ مصادف با   19 ذیحجه 1440
تاریخ: ۳ بهمن ۱۳۹۷ |   تعداد بازدیدها: 204
کد خبر:70672
| ف | | |

حقوق شهروندی در اندیشه امامین انقلاب اسلامی(۲6)

عدالت مهم­ترین شالوده‌­ی جوامع انسانی و اسلامی

از دیدگاه آیت‌­الله‌خامنه‌­ای، عدالت از مهم­ترین شالوده‌­های جامعه انسانی و اسلامی است و به­‌معنای آن است که در جامعه هرچیزی در جای خود و متناسب با جایگاه خویش قرار گیرد و حقوق فردی و اجتماعی به­‌نحو احسن مراعات شود. از این منظر عدالت از اساسی‌­ترین مفاهیم بنیادی فلسفه اخلاق و فلسفه سیاسی است و نقطه تلاقی سه حوزه­ی دین، فلسفه و جامعه است و از مهم­ترین غایات زندگی سیاسی انسان‌­هاست.

در بخش بیست‌و‌پنجم از درسنامه حقوق شهروندی از منظر امامین انقلاب به مفهوم عدالت پرداختیم؛ در این قسمت اقسام عدالت را مورد بررسی قرار می‌دهیم.

گونه‌­شناسی عدالت
در فلسفه سیاسی آیت‌­الله‌خامنه‌­ای عدالت، تک­‌نگاره­ای از مفاهیم ذهنی و بریده از ابعاد و حقیقت انسان نیست، بلکه همان‌­طوری که بیان شد، از گسترده­‌ترین مفهوم زندگی سیاسی است که همه گستره حیات فردی و اجتماعی را دربر گرفته است و تمام حوزه‌­های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی را مشحون از خود ساخته است. در نشئه عالم “تکوین”، عدالت مفهوم بنیادی و فراگیر است که زمامش در دست خدای متعال قرار دارد و در نشئه “تشریع” عدالت غایتی آرمانی است که زمامش را به­‌دست خلیفه‌­الله یعنی انسان داده­‌اند تا بر مبنای الگوی پیشینی عدالت الهی و دستورالعمل تکلیفی، همه آرمان‌­ها، اندیشه‌­ها، سازوکارها و رفتارهای عینی و ذهنی خود را براساس آن تنظیم کند. آیت‌­الله‌خامنه‌­ای در عبارت گویایی این حقیقت را به تصویر کشیده­‌اند: «اسلام یک جهان­‌بینی است، یک بینش است، یک فلسفه است که خود آن فلسفه معتقد به عدل در همه وجود است، معتقد است به حساب در همه ذرات و ارکان عالم و معتقد است که همان محاسبه و توازنی که در تمام عالم هست، باید در نظام اجتماعی انسان هم باشد. عدالت فقط مال زندگی انسان نیست، در همه آفرینش عدالت وجود دارد و باید وجود می‌­داشته و وجود دارد و تفکر و بینش اسلامی اینست که عدالت هست. در زندگی انسان هم باشد. عدالت حق است. حق یعنی آن قانونی، آن جعلی که منطبق با واقعیت‌­هاست. این حقّ است؛ بنابراین این‌طور نیست که ما بگوییم اسلام منهای فلسفه و منهای آن جهان­‌بینی و منهای اخلاق و منهای همه‌­چیز دیگر … این‌ها همان عدالت اجتماعی است.»[۱]  بنابراین تلقی از فلسفه سیاسی اسلام، عدالت، انواع و گونه‌­های متنوعی پیدا می‌­کند که به دلیل اختصار در این‌جا به گونه‌­هایی از آن‌ها اشاره می‌­شود:

بند اول: عدالت تکوینی
در موارد زیادی که مقوله عدالت در اندیشه آیت‌­الله‌خامنه‌­ای وارد شده است، قبل از طرح عدالت در زندگی انسانی به مهندسی عدالت در نظام آفرینش اشاره شده است.

بند دوم: عدالت تشریعی و تأمینی
بعد از مهندسی عدالت در پهنه هستی، خداوند عدالت را در زندگی انسان­‌ها “تشریع” فرموده است و “تأمین” آن را بخشی از دین و شریعت قرار داده است. «عدالت، یعنی تأمین کردن هدفی که قرآن برای ارسال رسل و انزال کتب و شرایع آسمانی، در یک جا بیان فرموده است “لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ”؛ اقامه­‌ی قسط الهی. قسط و عدل با دستوری که اسلام برای این معین کرده است که بهترین تضمین و تأمین کننده عدالت است. [۲] این حق برخورداری از عدالت، در اسلام قابل تأمین است.»[۳]

بند سوم: عدالت آرمانی
در فلسفه سیاسی آیت‌­الله‌خامنه­‌ای گاهی عدالت به­‌مثابه یک آرمان متعالی (فارغ از تکوینی یا تشریعی بودن آن) ترسیم شده است که همه انبیا برای ایجاد و اجرای آن مبعوث شده­‌اند[۴] و مأموریت داشته‌­اند تا انسان‌­ها را نیز برای برپایی و قیام به این آرمان وادار نمایند.

بند چهارم: عدالت مقدمه‌­ای و ابزاری
عدالت هم آرمان بشر است و هم مقدمه رسیدن به سایر آرمان­‌هاست: «برای رسیدن به عدالت در جامعه و نیز حکومت اسلامی در میان اجتماعات بشری هم با این‌که هدف بزرگی محسوب می­‌شود، ولی خود آن یک مقدمه برای تعالی و رشد انسان است که در تزکیه آدمی نهفته است.»[۵]

بند پنجم: عدالت دینی
در مقابل فلسفه سیاسی معاصر غرب که عدالت را اخلاقی و عقلی و در مقابل دین قرار می­‌دهد، در فلسفه سیاسی آیت‌­الله‌خامنه‌­ای عدالت جزء ذات ادیان دانسته شده است. اسلام و سایر ادیان الهی بر این حقیقت تأکید دارند. «آیه معروف سوره حدید که ارسال رسل و فرستادن کتاب­های آسمانی را برای این­‌گونه که “لیقوم الناس بالقسط”[۶] تا مردم به عدالت قیام کنند کاملاً نشان می‌­دهد که ادیان برای ایجاد یک نظام عادلانه اصلاً می‌­آیند. بدون داشتن این هدف، ادیان دینی وجود ندارد اصلاً، یعنی این هدف را نداشته باشند؛ بنابراین هیچ شکی نباید داشت که عدالت جزء ذات اسلام است و ذات همه ادیان است.»[۷]

بند ششم: عدالت حقوقی
با وجودی که از گذشته‌­های دور این اتفاق‌­نظر وجود دارد که عدالت از حقوق طبیعی و نیاز به آن در فطرت آدمی ریشه دارد، مع­الوصف، یکی از بحث‌ها درباره عدالت این بوده است که عدالت حقّ است یا تکلیف؟ برخی از رویکردها به این امر گرایش یافته­‌اند که عدالت تنها یک حق یا تنها یک تکلیف است. در اندیشه آیت‌­الله‌خامنه‌­ای، حقّ یا تکلیف دانستن عدالت به جایگاه و رویکرد به آن وابسته دانسته شده است. ممکن است در مواردی اجرای حقّ برای مجری آن تکلیف باشد و برای مردمی که موضوع اجرای آن عدالت هستند، حقوق تلقی شود. همان‌­طوری که ایشان می‌­فرمایند: «عدالت، یعنی این‌که حقوق انسانی و اجتماعی و عمومی و حدود الهی، یکسان بر مردم اجرا شود.»[۸]

بند هفتم: عدالت فردی
در مواضعی از اندیشه آیت‌­الله‌خامنه‌­ای عدالت به­‌مثابه یک مسئله اخلاقی یا فقهی و تکلیفی در ارتباط با افراد مورد توجه قرار گرفته است. خواه فرد در جایگاه سیاسی_اجتماعی قرار داشته باشد یا در همان سلک فردی باشد. «عدالت یعنی این‌که انسان از گناهان به طور معمولی اجتناب کند، یعنی در او حالتی باشد که به طور عادی و معمول از او گناه سر نمیزند، نه این‌که انسان عادل، معصوم است و هیچ وقت اشتباه نمی‌کند.»[۹]

بند هشتم: عدالت اجتماعی
«عدالت اجتماعی یعنی این‌که از همه برکات جامعه اسلامی همه قشرها بهره برند و محرومان و پابرهنه‌­ها که همیشه در طول تاریخ پشت سر پیامبران بوده‌­اند، به­‌عنوان خودی‌­های نهضت اسلامی از قسط و عدالت… عدالت اجتماعی­‌ای که از اخلاقیات و از فرهنگ صحیح منفک باشد، این خواهد شد. عدالت اجتماعی هم یک امر اجتماعی محض است و مربوط است به حکومت، مربوط است به سیاست، مربوط است به شیوه فرمانروایی در جامعه، جز به برکت یک فرهنگ صحیح در اذهان یکایک مردم قابل تأمین نیست.»[۱۰] در جای دیگر ایشان عدالت فردی و عدالت اجتماعی را دو قسیم برای عدالت انسانی معرفی می‌­کنند: «عدالت به معنای انسانی آن به به‌­طورکامل متجلی است. عدالت انسانی در دو قلمرو فردی و اجتماعی خود را نشان می­‌دهد؛ عدالت یک انسان در قلمرو فردی او عدالت یک انسان در  زمینه حکومت و فرمانروایی او که عدالت اجتماعی بهش می‌­گوییم.»[۱۱]

بند نهم: عدالت سیاسی
عدالت سیاسی عمدتاً در حوزه قدرت سیاسی و دولت اسلامی است که هم نقش قانون‌­گذاری عادلانه بر عهده دارد و هم باید آن را اجرا کند و برای حسن اجرای آن باید داوری نماید. به همین مناسبت است که در اسلام اختیارات حاکم اسلامی اختیاراتی وسیع و بسیار گسترده است برای خاطر این‌که بتواند در جامعه عدالت اجتماعی را برقرار کند.[۱۲]

بند دهم: عدالت اقتصادی
گاهی از این عدالت با عنوان عدالت توزیعی یاد شده است. اقتصاد و زندگی اقتصادی از مهم­ترین حوزه‌­های مرتبط با عدالت است که آیت‌الله‌خامنه‌ای توجه ویژه­‌ای بدان دارند و معتقدند: «یکی از اساسی‌­ترین بخش­‌های عدالتی که قرآن معتقد است نبوت‌­ها و بعثت‌­ها برای عدالت است، عدالت اقتصادی است، عدالت در بهره‌­مندی‌­هاست.»[۱۳]

بند یازدهم: عدالت خدماتی
در منظر آیت­‌الله‌خامنه‌­ای گاهی عدالت معادل رفتار دینی‌­ای ارزیابی شده است که در خدمت به انسان‌­ها به‌­کار گرفته می‌­شود: «رفتار دینی یعنی گسترش عدالت در جامعه و خدمت به آحاد مردم. در اسلام خدمت به انسان‌­ها، حتّی انسان‌­های غیرمؤمن هم مورد نظر است؛ افق دید اسلام خیلی وسیع است. خدمت کردن، اجتناب از تبعیض، اجتناب از تضییع بیت‌­المال و اجتناب از تضییع حقوق مردم.»[۱۴]

بند دوازدهم: عدالت رهایی­‌بخش
در برهه‌­هایی از تاریخ بشر، عدالت بهانه‌­ای برای ازبین‌­بردن آزادی‌­های بشر و به غُل و زنجیر کشاندن انسان‌­ها بوده است. درحالی‌­که در اندیشه اسلامی، عدالت روح آزادی‌­خواهی، رهایی‌­بخشی و قدرت مطالبه حق و شجاعت مقابله با ظلم را ترویج می‌­کند. «بروز عدالت در یک جامعه، آن‌جایی است که یک فرد از طبقات هرچند پایین اجتماع، درصورتی‌­که بر او ظلمی روا شود یا حقی ضایع شود، بتواند جلوی ولی امر مسلمین و عالی­‌ترین فرد مملکت بایستد و احقاق حق کند بدون این‌که صدایش بلرزد. عده­ای این را عملی نمی­‌دانند، ما احساس‌مان این است که این‌ها احتمالاً اعتماد کافی به ولایت و فضای ولایی ندارند، وگرنه در فضای ولایی و تحت زعامت ولایت فقیه، این عملی است. عده­ای بحث عدالت‌­خواهی را مقابل آزادی‌خواهی می­‌دانند؛ اما آزادی­‌خواهی هم در عدالت‌­خواهی است؛ اگر عدالت در جامعه‌­ای نهادینه شود، حقوق افراد و آزادی‌­ها پاس خواسته شد.»[۱۵]

گونه‌های عدالت منحصر در موارد دوازده‌­گانه فوق نیست و ممکن است موارد دیگری به آن‌ها اضافه شود یا برخی از آن‌ها در ذیل دیگری قرار بگیرد و در آن ادغام شود؛ بنابراین ذکر آن‌ها تنها از این نظر بود که نشان دهیم در اندیشه سیاسی آیت‌الله‌خامنه‌­ای عدالت در همه عرصه­‌های آفرینش و در ابعاد مختلف حیات انسانی مطرح شده است.

در نتیجه از دیدگاه آیت‌­الله‌خامنه‌­ای، عدالت از مهم­ترین شالوده‌­های جامعه انسانی و اسلامی است و به­‌معنای آن است که در جامعه هرچیزی در جای خود و متناسب با جایگاه خویش قرار گیرد و حقوق فردی و اجتماعی به­‌نحو احسن مراعات شود. از این منظر عدالت از اساسی‌­ترین مفاهیم بنیادی فلسفه اخلاق و فلسفه سیاسی است و نقطه تلاقی سه حوزه­ی دین، فلسفه و جامعه است و از مهم­ترین غایات زندگی سیاسی انسان‌­هاست. ایشان به­‌طور مشخص عدالت را در سه رویکرد هستی شناسانه، اخلاقی و فردگرایانه و اجتماعی و سیاسی مطرح می­‌کنند. عدالت در معنی نخست، از نیازهای طبیعی، اصلی و همیشگی، آرمانی دائمی و غیرقابل‌­تغییر است. قانون طبیعی آفرینش است که بر پایه توحید بنا شده است و گردش طبیعی این عالم و تاریخ بشر بر مدار آن می­‌چرخد. این عدالت سنت الهی است که جهت‌­گیری فلسفه تاریخ بر مبنای آن است. این عدالت منطبق بر حق است و حق آن قانون و جعلی است که منطبق با واقعیت است و محور و مدار همه‌­چیز است و از اصول ثابت اسلام است. چنین عدالتی بنیان علم و سنت آفرینش الهی و غیرقابل‌­تغییر و تبدیل است و هر نظام اجتماعی اگر به‌­دنبال این سنت طبیعی و قانون الهی آفرینش حرکت کند، ماندگار است.


[۱] بیانات در مصاحبه با روزنامه کیهان،  ۱۳۶۳/۱۰/۱۳

[۲] بیانات در دیدار با مسؤلان و کارگزاران نظام به مناسبت عید عدیر خم،  ۱۳۷۱/۰۳/۳۰

[۳] بیانات در مراسم افتتاحیه پنجمین کنفرانس اندیشع اسلامی، ۱۳۶۵/۱۱/۰۹

[۴] سوره حدید، آیه۲۵

[۵] بیانات در دیدار با گروهی از خانواده های شهدا و جانبازان، ۱۳۷۰/۰۸/۰۱

[۶] سوره حدید، آیه ۲۵

[۷] بیانات در مصاحبه با روزنامه کیهان،  ۱۳۶۳/۱۰/۱۳

[۸] بیانات در دیدار با مسؤلان و کارکنان، در سالروز ولادت امام زمان(عج)، ۱۳۶۸/۱۲/۲۲

[۹] خطبه های نماز جمعه،  ۱۳۶۷/۰۲/۱۲

[۱۰] بیانات در دیدار اعضای شوراهای فرهنگ عمومی کشور،  ۱۳۷۹/۰۴/۱۹

[۱۱] بیانات در خطبه های نماز جمعه تهران ۱۳۷۹/۱۲/۲۶

[۱۲] خطبه های نماز جمعه ۱۳۶۳/۰۶/۲۳

[۱۳] بیانات در دیدار با انجمن های اسلامی بانک های کشور ۱۳۶۶/۰۵/۲۲

[۱۴] بیانات در جمع مردم مشهد ۱۳۸۳/۰۱/۰۲

[۱۵] بیانات در دیدار دانشجویان ۱۳۸۱/۰۹/۰۷

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

  رهبر انقلاب: امام بزرگوار فرمود: «آمریکا شیطان بزرگ است» بعضی اصرار دارند این شیطان بزرگ را به شکل فرشته‌ی نجات وانمود کنند، ملت ایران این شیطان را بیرون کرد؛ نباید بگذاریم وقتی از در بیرونش کردیم از پنجره برگردد و نفوذ پیدا کند.‌ آمریکا دشمنی خود را پنهان نمی‌کند؛ یکی لبخند می‌زند، یکی مصوبه […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)