۲ اردیبهشت ۱۳۹۸ مصادف با   16 شعبان 1440
تاریخ: ۳ بهمن ۱۳۹۷ |   تعداد بازدیدها: 140
کد خبر:70672
| ف | | |

حقوق شهروندی در اندیشه امامین انقلاب اسلامی(۲6)

عدالت مهم­ترین شالوده‌­ی جوامع انسانی و اسلامی

از دیدگاه آیت‌­الله‌خامنه‌­ای، عدالت از مهم­ترین شالوده‌­های جامعه انسانی و اسلامی است و به­‌معنای آن است که در جامعه هرچیزی در جای خود و متناسب با جایگاه خویش قرار گیرد و حقوق فردی و اجتماعی به­‌نحو احسن مراعات شود. از این منظر عدالت از اساسی‌­ترین مفاهیم بنیادی فلسفه اخلاق و فلسفه سیاسی است و نقطه تلاقی سه حوزه­ی دین، فلسفه و جامعه است و از مهم­ترین غایات زندگی سیاسی انسان‌­هاست.

در بخش بیست‌و‌پنجم از درسنامه حقوق شهروندی از منظر امامین انقلاب به مفهوم عدالت پرداختیم؛ در این قسمت اقسام عدالت را مورد بررسی قرار می‌دهیم.

گونه‌­شناسی عدالت
در فلسفه سیاسی آیت‌­الله‌خامنه‌­ای عدالت، تک­‌نگاره­ای از مفاهیم ذهنی و بریده از ابعاد و حقیقت انسان نیست، بلکه همان‌­طوری که بیان شد، از گسترده­‌ترین مفهوم زندگی سیاسی است که همه گستره حیات فردی و اجتماعی را دربر گرفته است و تمام حوزه‌­های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی را مشحون از خود ساخته است. در نشئه عالم “تکوین”، عدالت مفهوم بنیادی و فراگیر است که زمامش در دست خدای متعال قرار دارد و در نشئه “تشریع” عدالت غایتی آرمانی است که زمامش را به­‌دست خلیفه‌­الله یعنی انسان داده­‌اند تا بر مبنای الگوی پیشینی عدالت الهی و دستورالعمل تکلیفی، همه آرمان‌­ها، اندیشه‌­ها، سازوکارها و رفتارهای عینی و ذهنی خود را براساس آن تنظیم کند. آیت‌­الله‌خامنه‌­ای در عبارت گویایی این حقیقت را به تصویر کشیده­‌اند: «اسلام یک جهان­‌بینی است، یک بینش است، یک فلسفه است که خود آن فلسفه معتقد به عدل در همه وجود است، معتقد است به حساب در همه ذرات و ارکان عالم و معتقد است که همان محاسبه و توازنی که در تمام عالم هست، باید در نظام اجتماعی انسان هم باشد. عدالت فقط مال زندگی انسان نیست، در همه آفرینش عدالت وجود دارد و باید وجود می‌­داشته و وجود دارد و تفکر و بینش اسلامی اینست که عدالت هست. در زندگی انسان هم باشد. عدالت حق است. حق یعنی آن قانونی، آن جعلی که منطبق با واقعیت‌­هاست. این حقّ است؛ بنابراین این‌طور نیست که ما بگوییم اسلام منهای فلسفه و منهای آن جهان­‌بینی و منهای اخلاق و منهای همه‌­چیز دیگر … این‌ها همان عدالت اجتماعی است.»[۱]  بنابراین تلقی از فلسفه سیاسی اسلام، عدالت، انواع و گونه‌­های متنوعی پیدا می‌­کند که به دلیل اختصار در این‌جا به گونه‌­هایی از آن‌ها اشاره می‌­شود:

بند اول: عدالت تکوینی
در موارد زیادی که مقوله عدالت در اندیشه آیت‌­الله‌خامنه‌­ای وارد شده است، قبل از طرح عدالت در زندگی انسانی به مهندسی عدالت در نظام آفرینش اشاره شده است.

بند دوم: عدالت تشریعی و تأمینی
بعد از مهندسی عدالت در پهنه هستی، خداوند عدالت را در زندگی انسان­‌ها “تشریع” فرموده است و “تأمین” آن را بخشی از دین و شریعت قرار داده است. «عدالت، یعنی تأمین کردن هدفی که قرآن برای ارسال رسل و انزال کتب و شرایع آسمانی، در یک جا بیان فرموده است “لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ”؛ اقامه­‌ی قسط الهی. قسط و عدل با دستوری که اسلام برای این معین کرده است که بهترین تضمین و تأمین کننده عدالت است. [۲] این حق برخورداری از عدالت، در اسلام قابل تأمین است.»[۳]

بند سوم: عدالت آرمانی
در فلسفه سیاسی آیت‌­الله‌خامنه­‌ای گاهی عدالت به­‌مثابه یک آرمان متعالی (فارغ از تکوینی یا تشریعی بودن آن) ترسیم شده است که همه انبیا برای ایجاد و اجرای آن مبعوث شده­‌اند[۴] و مأموریت داشته‌­اند تا انسان‌­ها را نیز برای برپایی و قیام به این آرمان وادار نمایند.

بند چهارم: عدالت مقدمه‌­ای و ابزاری
عدالت هم آرمان بشر است و هم مقدمه رسیدن به سایر آرمان­‌هاست: «برای رسیدن به عدالت در جامعه و نیز حکومت اسلامی در میان اجتماعات بشری هم با این‌که هدف بزرگی محسوب می­‌شود، ولی خود آن یک مقدمه برای تعالی و رشد انسان است که در تزکیه آدمی نهفته است.»[۵]

بند پنجم: عدالت دینی
در مقابل فلسفه سیاسی معاصر غرب که عدالت را اخلاقی و عقلی و در مقابل دین قرار می­‌دهد، در فلسفه سیاسی آیت‌­الله‌خامنه‌­ای عدالت جزء ذات ادیان دانسته شده است. اسلام و سایر ادیان الهی بر این حقیقت تأکید دارند. «آیه معروف سوره حدید که ارسال رسل و فرستادن کتاب­های آسمانی را برای این­‌گونه که “لیقوم الناس بالقسط”[۶] تا مردم به عدالت قیام کنند کاملاً نشان می‌­دهد که ادیان برای ایجاد یک نظام عادلانه اصلاً می‌­آیند. بدون داشتن این هدف، ادیان دینی وجود ندارد اصلاً، یعنی این هدف را نداشته باشند؛ بنابراین هیچ شکی نباید داشت که عدالت جزء ذات اسلام است و ذات همه ادیان است.»[۷]

بند ششم: عدالت حقوقی
با وجودی که از گذشته‌­های دور این اتفاق‌­نظر وجود دارد که عدالت از حقوق طبیعی و نیاز به آن در فطرت آدمی ریشه دارد، مع­الوصف، یکی از بحث‌ها درباره عدالت این بوده است که عدالت حقّ است یا تکلیف؟ برخی از رویکردها به این امر گرایش یافته­‌اند که عدالت تنها یک حق یا تنها یک تکلیف است. در اندیشه آیت‌­الله‌خامنه‌­ای، حقّ یا تکلیف دانستن عدالت به جایگاه و رویکرد به آن وابسته دانسته شده است. ممکن است در مواردی اجرای حقّ برای مجری آن تکلیف باشد و برای مردمی که موضوع اجرای آن عدالت هستند، حقوق تلقی شود. همان‌­طوری که ایشان می‌­فرمایند: «عدالت، یعنی این‌که حقوق انسانی و اجتماعی و عمومی و حدود الهی، یکسان بر مردم اجرا شود.»[۸]

بند هفتم: عدالت فردی
در مواضعی از اندیشه آیت‌­الله‌خامنه‌­ای عدالت به­‌مثابه یک مسئله اخلاقی یا فقهی و تکلیفی در ارتباط با افراد مورد توجه قرار گرفته است. خواه فرد در جایگاه سیاسی_اجتماعی قرار داشته باشد یا در همان سلک فردی باشد. «عدالت یعنی این‌که انسان از گناهان به طور معمولی اجتناب کند، یعنی در او حالتی باشد که به طور عادی و معمول از او گناه سر نمیزند، نه این‌که انسان عادل، معصوم است و هیچ وقت اشتباه نمی‌کند.»[۹]

بند هشتم: عدالت اجتماعی
«عدالت اجتماعی یعنی این‌که از همه برکات جامعه اسلامی همه قشرها بهره برند و محرومان و پابرهنه‌­ها که همیشه در طول تاریخ پشت سر پیامبران بوده‌­اند، به­‌عنوان خودی‌­های نهضت اسلامی از قسط و عدالت… عدالت اجتماعی­‌ای که از اخلاقیات و از فرهنگ صحیح منفک باشد، این خواهد شد. عدالت اجتماعی هم یک امر اجتماعی محض است و مربوط است به حکومت، مربوط است به سیاست، مربوط است به شیوه فرمانروایی در جامعه، جز به برکت یک فرهنگ صحیح در اذهان یکایک مردم قابل تأمین نیست.»[۱۰] در جای دیگر ایشان عدالت فردی و عدالت اجتماعی را دو قسیم برای عدالت انسانی معرفی می‌­کنند: «عدالت به معنای انسانی آن به به‌­طورکامل متجلی است. عدالت انسانی در دو قلمرو فردی و اجتماعی خود را نشان می­‌دهد؛ عدالت یک انسان در قلمرو فردی او عدالت یک انسان در  زمینه حکومت و فرمانروایی او که عدالت اجتماعی بهش می‌­گوییم.»[۱۱]

بند نهم: عدالت سیاسی
عدالت سیاسی عمدتاً در حوزه قدرت سیاسی و دولت اسلامی است که هم نقش قانون‌­گذاری عادلانه بر عهده دارد و هم باید آن را اجرا کند و برای حسن اجرای آن باید داوری نماید. به همین مناسبت است که در اسلام اختیارات حاکم اسلامی اختیاراتی وسیع و بسیار گسترده است برای خاطر این‌که بتواند در جامعه عدالت اجتماعی را برقرار کند.[۱۲]

بند دهم: عدالت اقتصادی
گاهی از این عدالت با عنوان عدالت توزیعی یاد شده است. اقتصاد و زندگی اقتصادی از مهم­ترین حوزه‌­های مرتبط با عدالت است که آیت‌الله‌خامنه‌ای توجه ویژه­‌ای بدان دارند و معتقدند: «یکی از اساسی‌­ترین بخش­‌های عدالتی که قرآن معتقد است نبوت‌­ها و بعثت‌­ها برای عدالت است، عدالت اقتصادی است، عدالت در بهره‌­مندی‌­هاست.»[۱۳]

بند یازدهم: عدالت خدماتی
در منظر آیت­‌الله‌خامنه‌­ای گاهی عدالت معادل رفتار دینی‌­ای ارزیابی شده است که در خدمت به انسان‌­ها به‌­کار گرفته می‌­شود: «رفتار دینی یعنی گسترش عدالت در جامعه و خدمت به آحاد مردم. در اسلام خدمت به انسان‌­ها، حتّی انسان‌­های غیرمؤمن هم مورد نظر است؛ افق دید اسلام خیلی وسیع است. خدمت کردن، اجتناب از تبعیض، اجتناب از تضییع بیت‌­المال و اجتناب از تضییع حقوق مردم.»[۱۴]

بند دوازدهم: عدالت رهایی­‌بخش
در برهه‌­هایی از تاریخ بشر، عدالت بهانه‌­ای برای ازبین‌­بردن آزادی‌­های بشر و به غُل و زنجیر کشاندن انسان‌­ها بوده است. درحالی‌­که در اندیشه اسلامی، عدالت روح آزادی‌­خواهی، رهایی‌­بخشی و قدرت مطالبه حق و شجاعت مقابله با ظلم را ترویج می‌­کند. «بروز عدالت در یک جامعه، آن‌جایی است که یک فرد از طبقات هرچند پایین اجتماع، درصورتی‌­که بر او ظلمی روا شود یا حقی ضایع شود، بتواند جلوی ولی امر مسلمین و عالی­‌ترین فرد مملکت بایستد و احقاق حق کند بدون این‌که صدایش بلرزد. عده­ای این را عملی نمی­‌دانند، ما احساس‌مان این است که این‌ها احتمالاً اعتماد کافی به ولایت و فضای ولایی ندارند، وگرنه در فضای ولایی و تحت زعامت ولایت فقیه، این عملی است. عده­ای بحث عدالت‌­خواهی را مقابل آزادی‌خواهی می­‌دانند؛ اما آزادی­‌خواهی هم در عدالت‌­خواهی است؛ اگر عدالت در جامعه‌­ای نهادینه شود، حقوق افراد و آزادی‌­ها پاس خواسته شد.»[۱۵]

گونه‌های عدالت منحصر در موارد دوازده‌­گانه فوق نیست و ممکن است موارد دیگری به آن‌ها اضافه شود یا برخی از آن‌ها در ذیل دیگری قرار بگیرد و در آن ادغام شود؛ بنابراین ذکر آن‌ها تنها از این نظر بود که نشان دهیم در اندیشه سیاسی آیت‌الله‌خامنه‌­ای عدالت در همه عرصه­‌های آفرینش و در ابعاد مختلف حیات انسانی مطرح شده است.

در نتیجه از دیدگاه آیت‌­الله‌خامنه‌­ای، عدالت از مهم­ترین شالوده‌­های جامعه انسانی و اسلامی است و به­‌معنای آن است که در جامعه هرچیزی در جای خود و متناسب با جایگاه خویش قرار گیرد و حقوق فردی و اجتماعی به­‌نحو احسن مراعات شود. از این منظر عدالت از اساسی‌­ترین مفاهیم بنیادی فلسفه اخلاق و فلسفه سیاسی است و نقطه تلاقی سه حوزه­ی دین، فلسفه و جامعه است و از مهم­ترین غایات زندگی سیاسی انسان‌­هاست. ایشان به­‌طور مشخص عدالت را در سه رویکرد هستی شناسانه، اخلاقی و فردگرایانه و اجتماعی و سیاسی مطرح می­‌کنند. عدالت در معنی نخست، از نیازهای طبیعی، اصلی و همیشگی، آرمانی دائمی و غیرقابل‌­تغییر است. قانون طبیعی آفرینش است که بر پایه توحید بنا شده است و گردش طبیعی این عالم و تاریخ بشر بر مدار آن می­‌چرخد. این عدالت سنت الهی است که جهت‌­گیری فلسفه تاریخ بر مبنای آن است. این عدالت منطبق بر حق است و حق آن قانون و جعلی است که منطبق با واقعیت است و محور و مدار همه‌­چیز است و از اصول ثابت اسلام است. چنین عدالتی بنیان علم و سنت آفرینش الهی و غیرقابل‌­تغییر و تبدیل است و هر نظام اجتماعی اگر به‌­دنبال این سنت طبیعی و قانون الهی آفرینش حرکت کند، ماندگار است.


[۱] بیانات در مصاحبه با روزنامه کیهان،  ۱۳۶۳/۱۰/۱۳

[۲] بیانات در دیدار با مسؤلان و کارگزاران نظام به مناسبت عید عدیر خم،  ۱۳۷۱/۰۳/۳۰

[۳] بیانات در مراسم افتتاحیه پنجمین کنفرانس اندیشع اسلامی، ۱۳۶۵/۱۱/۰۹

[۴] سوره حدید، آیه۲۵

[۵] بیانات در دیدار با گروهی از خانواده های شهدا و جانبازان، ۱۳۷۰/۰۸/۰۱

[۶] سوره حدید، آیه ۲۵

[۷] بیانات در مصاحبه با روزنامه کیهان،  ۱۳۶۳/۱۰/۱۳

[۸] بیانات در دیدار با مسؤلان و کارکنان، در سالروز ولادت امام زمان(عج)، ۱۳۶۸/۱۲/۲۲

[۹] خطبه های نماز جمعه،  ۱۳۶۷/۰۲/۱۲

[۱۰] بیانات در دیدار اعضای شوراهای فرهنگ عمومی کشور،  ۱۳۷۹/۰۴/۱۹

[۱۱] بیانات در خطبه های نماز جمعه تهران ۱۳۷۹/۱۲/۲۶

[۱۲] خطبه های نماز جمعه ۱۳۶۳/۰۶/۲۳

[۱۳] بیانات در دیدار با انجمن های اسلامی بانک های کشور ۱۳۶۶/۰۵/۲۲

[۱۴] بیانات در جمع مردم مشهد ۱۳۸۳/۰۱/۰۲

[۱۵] بیانات در دیدار دانشجویان ۱۳۸۱/۰۹/۰۷

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

اصل عدالت اگر چه به عنوان یکی از مهمترین رکن های دین اسلام مطرح اسـت اما تـاکنون بیـان روشن و کاملی درباره معیارهای عدالت، بویژه در حوزه «اقتصادی و نسبت آن با عدالت اجتمـاعی» توسط متفکران اسلامی ارائه نشده اسـت. امام خمینی(ره): در ترسیم مسیر حرکت جمهوری اسلامی، عدالت را به عنوان سنگ‌بنایی اساسی معرفی […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)