۲۶ خرداد ۱۳۹۸ مصادف با   12 شوال 1440
تاریخ: ۲۳ دی ۱۳۹۷ |   تعداد بازدیدها: 191
کد خبر:70485
| ف | | |

حقوق شهروندی در اندیشه امامین انقلاب اسلامی(19)

اسلامِ منهای آزادی، واقعی نیست/آزادی در غیر اسلام تَوهم است

اهمیّت آزادی در فلسفه سیاسی آیت­‌الله‌خامنه‌­ای تا آن‌جاست که ایشان آزادی را ملازم با اسلام می‌­دانند به طوری‌­که هیچ­‌کدام بدون دیگری قابل تصور نیست، اسلام منهای آزادی را اسلام واقعی نمی‌‌دانند و آزادی در غیر اسلام را توهم می‌دانند. بنابراین تنها در منطق دین و حاکمیّت الهی است که آزادی انسان به‌­رسمیّت شناخته شده است و در رویکرد سیاسی هم “در اسلام حاکمیّت بر انسان به هیچ انسان دیگری داده نشده، “إِنِ الْحُکْمُ إِلَّا لِلّهِ”، هیچ انسانی نمی‌­تواند و حقّ ندارد درباره زندگی انسان دیگری تصمیم بگیرد.

پایگاه تحلیلی مصداق/ در بخش سوم از درسنامه حقوق شهروندی از منظر امامین انقلاب؛ به بررسی حقوق شهروندی از دیدگاه مقام معظم رهبری می‌پردازیم. فصل اول با عنوان «حقوق مدنی- سیاسی شهروندی» در ادامه تقدیم می‌گردد.

مبحث اول: آزادی

گفتار اول: مفهوم آزادی از دیدگاه مقام معظم رهبری
در فلسفه سیاسی آیت‌­الله خامنه‌­ای، مقوله آزادی از مفاهیم اساسی و پیچیده است، برخلاف بسیاری از متفکران، آزادی تنها پدیده اجتماعی یا سیاسی یا صرفاً یک امتیاز حقوقی نیست تا در قبال دولت حاکم و نظام سیاسی موجود تعریف شود. از نظر ایشان آزادی انسان دارای چند اصل اساسی است:

  1. آزادی در اراده الهی ریشه دارد؛ بنابراین برای انسان “اصالت ­آزادی” وجود دارد و قیدوبندهای خارجی و اسارت­‌های اجتماعی عارضی هستند.[۱]
  2. آزادی به­‌دلیل اصالت الهی در فطرت و طبیعت انسانی ریشه دارد و جزء حقوق اساسی همه انسان­‌هاست و قابل سلب نیست.[۲]
  3. جایگاه فطری، الهی و طبیعی آزادی آن را به­‌مثابه یک حقّ ضروری و عقلی قرار داده است.
  4. خداوند تأمین این حقّ فطری را بر انسان‌­ها به‌­صورت تشریعی واجب کرده است به‌­طوری‌­که هم بر انسان‌­ها واجب است حقّ آزادی خود را مطالبه و محافظت کنند و هم بر دیگران حرام است که این حقّ را از سایرین سلب نمایند.[۳]
  5. با همه اهمیّت و اصالت آزادی، این عطیه الهی برای انسان­‌ها نقش ابزاری و مقدمه‌ه­ای دارد تا انسان‌­ها بتوانند کارهای بزرگ و انتخاب‌­های بزرگ را بکنند و بتوانند به تکامل برسند[۴].
  6. تأمین و تحقق آزادی واقعی انسان تنها در سایه دین امکان‌­پذیر است[۵].
  7. اسلام ملازم با آزادی است، به‌­گونه‌­ای که هیچ­کدام بدون دیگری قابل تصور نیست. اسلام منهای آزادی اسلام واقعی نیست و آزادی در غیر اسلام توهم است.[۶]
  8. آزادی از اساسی‌­ترین مبانی انتخاب انسان است به‌­طوری­که بدون آزادی انتخابی برای انسان در زندگی فردی و اجتماعی باقی نمی‌­ماند.[۷]
  9. آن‌چه در دنیای معاصر به نام آزادی مطرح شده، بخش کوچک و تحریف­‌شده­ایی از آزادی است[۸].
  10. مهم‌­ترین رکن آزادی انسان، رهایی درونی انسان از اسارت هوا و هوس، شهوات، تمنیات و خواهش­‌های نفسانی و رذایل و اوصاف ضداخلاقی است[۹].

بنابراین آزادی از نظر ایشان از پدیده‌­های مهم، پیچیده و چندضلعی است که باید به‌­صورت واحد ارزش­‌گذاری بشود. با این تفاوت که ابعاد درونی آزادی، بیشتر مورد توجه قرار دارند و بالطبع آزادی درونی از موانع بیرونی تأثیرگذارتر است. از مصداق‌­های این نوع آزادی به آزادی فکری و فرهنگی آزادی از خرافات و جهالت­‌ها، آزادی از تعصب­‌های جاهلانه و کج­‌فکری‌­ها[۱۰] اشاره شده است و آزادی از شر نظام‌­ها و سنت‌­ها و رویه‌­های جاهلی و طاغوتی و تشریفات، تجملات، مواضع طبقاتی نادرست و ضدانسانی، رنگ سیاه و سفید، این نژاد و آن نژاد، به­‌دلیل رنگ، خون و شرایط اقلیمی است[۱۱] و مهم­ترین آزادی­‌های خارجی را هم در قالب آزادی سیاسی، یعنی رهاشدن از قیدوبند طاغوت‌­ها و قدرت­‌های دیکتاتور و مستبد و فشارهای سیاسی آن‌ها معرفی شده است.[۱۲]

آیت‌­الله خامنه‌­ای، در تعریف نسبتاً جامعی آزادی را در مقابل دو نوع موانع درونی و بیرونی قرار می‌­دهد و آن را به‌­معنای رها شدن از قیدوبند شهوات و طاغوت­‌ها و امکان حرکت و پرواز به‌­سوی اهداف متعالی معنوی و الهی در سایه یک نظام عادلانه اجتماعی و اقتصادی معرفی می­‌کنند[۱۳].  بنا بر این تعریف از آزادی، برخی از عناصر نسبت به دیگر عناصر اولویت و اولیت دارند. عناصر معنوی نسبت به عناصر مادی تقدّم دارند به‌­طوری­که وجود عناصر معنوی سبب آزادی سیاسی می­‌شود و بالعکس ملّتی که اسیر احساسات پست­‌کننده و ذلیل‌­کننده و خصلت‌­های منفی، هوا و هوس و شهوات و ترس و طمع باشد آن ملّت اسیر قدرت‎­های خارجی، جبار و ستمگر هم خواهد بود[۱۴]. از نظر ایشان دو نوع سلطه ضدآزادی وجود دارد و انسان‎­ها زمانی آزاد هستند که زیر سلطه هیچ­کدام از این دو نوع قرار نگیرد؛ بنابراین از نظر ایشان، یک انسان برای این‎که آزاد باشد کافی نیست که زیر سلطه یک انسان دیگر یا یک حکومت جبار نباشد، بلکه برای آزادی یک انسان لازم است که زیر سلطه قوّه غضبیه و شهویه خودش هم نباشد. آن انسانی که بر اثر ضعف­‌ها، بر اثر ترس، بر اثر طمع، بر اثر حرص، بر اثر شهوات نفسانی مجبور می‌­شود تحمیلاتی را و محدودیّت­‌هایی را قبول کند آن انسان هم در حقیقت آزاد نیست[۱۵] آیت­‌الله خامنه‌­ای با رویکردی بنیادی به مقوله آزادی و حقوق شهروندی تصریح دارند: «ما به آزادی معتقدیم. اعتقاد ما به آزادی و تأمین حقوق شهروندی در مسائل اجتماعی هم، ریشه‌­دار و دارای مبنای دینی است.[۱۶]» ایشان این مبنا را در عبارتی چنین بیان می‌­کنند: «ریشه آزادی در فرهنگ اسلامی جهان‌­بینی توحیدی است. اصل توحید با اعماق معانی ظریف و دقیقی که دارد آزادبودن انسان را تضمین می‌­کند؛ یعنی هرکسی که معتقد به وحدانیت خداست و توحید را قبول دارد. باید انسان را آزاد بگذارد؛ لذا شما می­بینید در دعوت انبیا در سوره­‌های مختلف قرآن که از پیغمبران مختلف حرف می­‌زند، اول از خدا آن‌ها را می‌­ترساند بعد از امر به اطاعت از خدا، به مردم پیشنهاد می‌­کند که از “أَنِ اعْبُدُواْ اللهَ وَاجْتَنِبُواْ الطَّاغُوتَ” از طاغوت و کسانی که غیرخدا هستند و می‌­خواهند انسان را اسیر کنند و برده کنند اجتناب کنید. در قرآن با همین لفظ و این مفهوم مکرر ذکر شده، بنابراین آزادی اسلامی متّکی بر توحید است… روح توحید عبارت است از این‌که عبودیت غیرخدا باید نفی بشود؛ یعنی توحید در هر دینی و در دعوت هر پیغمبری معنایش این است که انسان باید از غیرخدا چه آن غیرخدا یک شخص باشد مثل فرعون و نمرود؛ چه غیرخدا یک تشکیلات و یک نظام باشد یک نظام غیرالهی، چه غیرخدا یک شیء باشد؛ چه غیرخدا هواها و هوس‌­های خود او باشد؛ چه غیرخدا عادت‌­ها و سنت­‌های رایج غیرالهی باشد از هرچه غیر خداست باید اطاعت و عبادت نکند و فقط از خدای متعال اطاعت کند. اطاعت از خدا به این معناست که احکام الهی را عمل کند. نظامی را که الهی است و متّکی بر تفکر الهی است قبول کند. رهبر و زمامداری را که ارزش­‌های الهی را دارد رهبر و زمامدار بداند از او اطاعت کند.[۱۷]»

بنابراین در فلسفه سیاسی ایشان، منشأ آزادی اسلامی را باید ابتدا در نصوص دینی و در رسالت انبیا و بعثت خاتم رسولان جست­جو کرد؛ زیرا بعثت رهاکننده انسان بوده است، رهاننده انسان و آزادکننده انسان است.
«در دوره قبل از بعثت پیغمبران، اسارت انسان­‌ها، هم در عرصه مادی و هم در ابعاد معنوی بود. انسان‌­ها در عرصه زندگی مادی اسیر بودند؛ اقتصادشان، حکومت‌شان، مناسبات و روابط اجتماعی‌­شان محکوم دست قدرت­‌ها و سلطه­‌های طاغوتی و شیطانی بود. فرعون­‌ها بر آن‌ها حکومت می­‌کردند، زندگی مادی آن‌ها سخت بود، آزادی نداشتند، استقلال نداشتند. میان انسان­‌ها تبعیض بود. عدالت وجود نداشت. انسان­‌ها تحقیر می­‌شدند، انسان‌­ها شکنجه می‌­شدند. جامعه زیر انواع فشارهای مادی دست­‌وپا می‌­زد؛ این از جنبه مادی زندگی و در عرضه معنوی و روحی هم انسان‌­ها اسیر بودند. اخلاق انسان‌­ها فاسد بود. به انسان‌­ها فکر درست و اندیشه درست را اجازه نداده بودند که بیاموزند، انسان‌­ها غلط و کج می‌­اندیشیدند، فضیلت در جوامع انسانی وجود نداشت، کسی به کسی رحم نمی­‌کرد، استعداد انسان‌­ها ناشکفته مانده بود. اجازه داده نمی­‌شد گنجینه‌­های درون ذات انسان شکوفنده شود و سرچشمه‌­های استعداد از وجود آدمی سرازیر شود؛ یک اسارت کامل. پیغمبران در یک چنین زمینه‌­هایی ظهور می‌­کردند و بعثت به‌­وجود می‌­آمد[۱۸] و به تبع این بعثت، اسلام از همان آغاز همه بشریت و پیروان ادیان قبلی را به آزادی دعوت نمود[۱۹]»

در فلسفه سیاسی آیت­‌الله خامنه‌­ای، آزادی بر مبنای نوع انسان­‌شناختی و هستی‌­شناختی ایشان تعریف می­‌شود؛ بنابراین انسان با آزادی تعریف نمی‌­شود، بلکه آزادی با انسان معنا می­‌یابد. اگرچه ممکن است در مقطعی آزادی هدف کوتاه‌­مدت قرار گیرد، امّا حقّ آن است که آزادی غایت زندگی نیست، بلکه زندگی آزاد به‌­دنبال سعادت و کمال است. ایشان در تعبیر زیبایی می‌­گویند: «بشر خصوصیتش این است که مجموعه انگیزه‌­ها و غرایض متضادی است و مکلف است در خلال این انگیزه‌­های گوناگون راه کمال را بپیماید. آزادی به او داده شده به خاطر پیمودن راه کمال. همین آزادی با این ارزش برای تکامل است کما‌اینکه خود حیات انسان برای تکامل است. “وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ[۲۰]؛ جن و انس را آفریده خدای برای رسیدن به مرتبه عبودیت خدا که بسیار مرتبه والایی است. آزادی هم مثل حقّ حیات است. مقدم‌ه­ای است برای عبودیت… اسلام آزادی را همراه با تکلیف برای انسان دانسته که انسان بتواند با این آزادی تکالیف را صحیح انجام بدهد، کارهای بزرگ را انجام بدهد، انتخاب­‌های بزرگ را بکند و بتواند به تکامل برسد[۲۱]».

بر مبنای این باور دینی است که ایشان بر خطای کسانی که تصور می­‌کنند مسئله آزادی از غرب و از فرهنگ غربیان وارد جوامع اسلامی شده است، ایراد می‌­گیرد و با توجه به این‌که آزادی در اسلام دارای اهمیّت بیشتر و ابعاد وسیع‌­تری است از آن‌چه که امروز در دنیا مطرح است به جمله‌­ای از امیرالمؤمنین علیه‌­السلام اشاره می­‌کنند: “ان آدم لم یلد عبد و لا أمه و ان الناس کلهم أحرارا” یعنی آدم غلام و کنیز به دنیا نیامده است. همه انسان‌­ها آزادند[۲۲]؛ بنابراین آزادی از رهاوردهای دنیای غرب نیست، بلکه ریشه الهی دارد و مفهوم آزادبودن انسان قرن‌­ها پیش از آن‌که در اروپا مطرح بشود در اسلام مطرح بوده و قرن­‌ها پیش از آن‌که متفکرین و روشنفکران و انقلابیون و رهبران اروپایی به فکر بیافتند که آزادی بشر را یکی از حقوق اساسی بشر بدانند این در اسلام مطرح بوده است[۲۳]. این تلقی از آزادی و آزادگی در فلسفه سیاسی آیت­‌الله‌خامنه‌­ای، در داوری درباره رفتار نظام اسلامی هم منعکس شده است: «نظام اسلامی، هرگز نخواسته آزادی را که پرچم­دار آن اسلام و قرآن است، از مدعیان دروغ­گوی آزادی در نظام­‌های غربی بیاموزد. ما آزادی فساد و بی­بندو باری و هرزگی و آزادی دروغ و تزویر و فریب و آزادی ظلم و استثمار و تجاوز به حقوق ملّت­‌ها را که غرب پرچم­دار و مرتکب آن بوده است، صریحاً و قاطعاً رد می‌­کنیم[۲۴]».

اهمیّت آزادی در فلسفه سیاسی آیت­‌الله‌خامنه‌­ای تا آن‌جاست که ایشان آزادی را ملازم با اسلام می‌­دانند به طوری‌­که هیچ­‌کدام بدون دیگری قابل تصور نیست، اسلام منهای آزادی را اسلام واقعی نمی‌­دانند و آزادی در غیر اسلام را توهم می­‌دانند[۲۵]. بنابراین تنها در منطق دین و حاکمیّت الهی است که آزادی انسان به‌­رسمیّت شناخته شده است و در رویکرد سیاسی هم “در اسلام حاکمیّت بر انسان به هیچ انسان دیگری داده نشده، “إِنِ الْحُکْمُ إِلَّا لِلّهِ[۲۶]“، هیچ انسانی نمی‌­تواند و حقّ ندارد درباره زندگی انسان دیگری تصمیم بگیرد.[۲۷]

سرانجام اشاره به این نکته اساسی لازم است که در فلسفه سیاسی ایشان، یک­سری اصول و قواعد مسلم و ثابتی وجود دارد و حرکت به‌­سمت آ‌‌‎ن‌ها که ارزش است و ارزش‌آفرین و تکامل محسوب می‌­شود. این اصول و قواعد میزان ارزشیابی سایر مفاهیم و ارزش­‌های سیاسی هستند. آزادی ازجمله مفاهیم سیاسی است که در چارچوب این اصول تبیین، تعیین و تحدید می‌­شود. اگر آزادی نردبان رشد و ترقی برای رسیدن به کمال و سعادت و حیات طیبه باشد بسیار ارزشمند است، امّا اگر در خدمت ضایع‌­کردن فرآورده‌­های ارزشمند معنوی یا مادی یک ملّت به‌­کار گرفته بشود، همین آزادی مضّر است[۲۸] و سبب فساد و گمراهی انسان می‌­شود.


[۱] بیانات در خطبه های نماز جمعه تهران، ۱۳۶۴/۱/۳۰

[۲] بیانات در دیدار مسئولان نظام، ۱۳۸۲/۰۵/۱۵

[۳] بیانات در خطبه های نماز جمعه تهران، ۱۳۶۵/۰۹/۱۴

[۴] بیانات در دیدار با دانش آموختگان دانشگاه تربیت مدرس

[۵] بیانات در دیدار با مبلغین به مناسبت ایام محرم،۱۳۷۸/۰۱/۲۳

[۶] بیانات در دیدار با مدرسان معارف اسلامی آموزش و پرورش، ۱۳۶۱/۰۶/۰۱

[۷] بیانات در دیدار با دانش آموختگان دانشگاه تربیت مدرس،۱۳۷۷/۰۹/۱۲

[۸] بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران،  ۱۳۶۵/۰۹/۱۴

[۹] بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران، ۱۳۶۵/۰۹/۱۴

[۱۰] بیانات در دیدار میهمانان داخلی و خارجی مراسم سالگرد حضرت امام (ره)،  ۱۳۷۸/۰۳/۱۲

[۱۱] بیانات در خطبه نماز جمعه، ۱۳۶۱/۰۹/۱۲

[۱۲] بیانات در دیدار میهمانان داخلی و خارجی مراسم سالگرد حضرت امام (ره) ۱۳۷۸/۰۳/۱۲

[۱۳] بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران ۱۳۶۱/۰۹/۱۲

[۱۴] بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران ۱۳۶۵/۱۰/۰۵

[۱۵] بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران ۱۳۶۵/۱۰/۰۵

[۱۶] بیانات در دیدار مسئولان نظام ۱۳۸۲/۰۵/۱۵

[۱۷] بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران ۱۳۶۵/۱۰/۱۹

[۱۸] بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران ۱۳۶۴/۰۱/۳۰

[۱۹] بیانات در دیدار میهمانان داخلی و خارجی مراسم سالگرد امام (ره) ۱۳۸۷/۰۳/۱۲

[۲۰] ذاریات،۵۶

[۲۱] بیانات در دیدار با دانش آموختگان دانشگاه تربیت مدرس ۱۳۷۷/۰۶/۱۲

[۲۲] بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران ۱۳۶۵/۱۰/۰۵

[۲۳] بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران ۱۳۶۵/۰۹/۱۴

[۲۴] پیام به مناسبت اولین سالگرد ارتحال امام خمینی(ره) ۱۳۶۹/۰۳/۱۰

[۲۵] بیانات در دیدار با مدرسان معارف اسلامی آموزش و پرورش۱۳۶۱/۰۶/۰۱

[۲۶] انعام،۵۷

[۲۷] بیانت در خطبه‌های نماز جمعه تهران ۱۳۶۵/۰۹/۱۴

[۲۸] بیانات در دیدارتگان دانشگاه تربیت مدرس ۱۳۷۷/۰۶/۱۲


نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

  رهبر انقلاب: امام بزرگوار فرمود: «آمریکا شیطان بزرگ است» بعضی اصرار دارند این شیطان بزرگ را به شکل فرشته‌ی نجات وانمود کنند، ملت ایران این شیطان را بیرون کرد؛ نباید بگذاریم وقتی از در بیرونش کردیم از پنجره برگردد و نفوذ پیدا کند.‌ آمریکا دشمنی خود را پنهان نمی‌کند؛ یکی لبخند می‌زند، یکی مصوبه […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)