۲۸ اسفند ۱۳۹۷ مصادف با   12 رجب 1440
تاریخ: ۹ دی ۱۳۹۷ |   تعداد بازدیدها: 92
کد خبر:70143
| ف | | |

حقوق شهروندی در اندیشه امامین انقلاب اسلامی(10)

عدالت اجتماعی متأثر از جهان‌بینی توحیدی

عدالت اجتماعی در مکتب سیاسی حضرت امام، تحت تأثیر جهان بینی توحیدی اسلام، از ویژگی‌ای برخوردار است که آن را از عدالت‌های اجتماعی مورد نظر سایر مکاتب و اندیشمندان متمایز می‌کند. آن ویژگی این است که عدالت اجتماعی در مکتب حضرت امام، نه یک هدف غایی و نهایی، بلکه هدفی متوسط است. به این معنی که در مکاتب غیر الهی اعم از لیبرالیسم و سوسیالیزم، به دلیل نگاه صرفاً مادی به مقوله انسان، هدف غایی و نهایی از همه برنامه ها از جمله تأمین عدالت اجتماعی، سر و سامان دادن به زندگی این جهانی و بعد حیوانی انسان است و آنان به کمال معنوی انسان و بعد ماوراءالطبیعه او که در واقع هویت اصلی او را تشکیل می دهد، توجهی ندارند.

پایگاه تحلیلی مصداق/  عدالت اجتماعی در مکتب سیاسی حضرت امام، تحت تأثیر جهان بینی توحیدی اسلام، از ویژگی‌ای برخوردار است که آن را از عدالت‌های اجتماعی مورد نظر سایر مکاتب و اندیشمندان متمایز می‌کند. آن ویژگی این است که عدالت اجتماعی در مکتب حضرت امام، نه یک هدف غایی و نهایی، بلکه هدفی متوسط است. به این معنی که در مکاتب غیر الهی اعم از لیبرالیسم و سوسیالیزم، به دلیل نگاه صرفاً مادی به مقوله انسان، هدف غایی و نهایی از همه برنامه ها از جمله تأمین عدالت اجتماعی، سر و سامان دادن به زندگی این جهانی و بعد حیوانی انسان است و آنان به کمال معنوی انسان و بعد ماوراءالطبیعه او که در واقع هویت اصلی او را تشکیل می دهد، توجهی ندارند. درحالیکه درمکتب حضرت امام، تمامی این امور، هدفی متوسط برای رسیدن انسان به کمال مطلوب معنوی او است؛ رسیدن به حدی که خدا محوری در همه حالات زندگی اش موج بزند. به دیگر سخن، بی عدالتی های اجتماعی در جوامع بشری ناشی از خوی های حیوانی انسان‌های تربیت نشده است و اسلام با تحت تعلیم و تربیت الهی قرار دادن انسان، ریشه و عامل اصلی این نابسامانی‌ها را هدف قرار داده، می‌خشکاند و انسانی می‌سازد عدالت‌خواه و متنفر از بی‌عدالتی: «انبیا نیامده‌اند حکومت درست کنند، حکومت را می‌خواهند چه کنند؟ این هم هست، اما نه این است که انبیا آمده‌اند که دنیا را اداره کنند، حیوانات هم دنیا دارند، کار خودشان را اداره می‌کنند. البته بسط عدالت همان بسط صفت حق تعالی است برای اشخاصی که چشم دارند. بسط عدالت هم می دهند، عدالت اجتماعی هم به دست آن‌هاست، حکومت هم تاسیس می‌کنند، حکومتی که حکومت عادله باشد، لکن مقصد این نیست، این‌ها همه وسیله است که انسان برسد به یک مرتبه دیگری که برای آن انبیا آمده اند.»[۱]

 

لوازم تحقق عدالت اجتماعی
تحقق عدالت اجتماعی در هر مکتبی لوازمی را می‌طلبد. این لوازم با توجه به نوع جهان بینی حاکم بر آن مکتب ممکن است مختلف باشد. موارد زیر را می‌توان از لوازم تحقق عدالت اجتماعی در مکتب سیاسی حضرت امام دانست.

۱_ تشکیل حکومت
بی شک اولین گام در تحقق عدالت اجتماعی، تشکیل حکومت و به دست گرفتن قدرت سیاسی جامعه به عنوان بستری برای تحقق عدالت اجتماعی است: «رسول خدایی که سال‌های طولانی در سلوک بوده است، وقتی که فرصت پیدا کرد، یک حکومت سیاسی ایجاد کرد برای این‌که عدالت ایجاد بشود.»[۲]

۲_ اجرای احکام اسلام
تحقق هر ایده‌ای از جمله عدالت اجتماعی در هر مکتبی، برنامه و راه و روشی را می‌طلبد. در مکتب سیاسی حضرت امام، برنامه منحصر برای تحقق عدالت اجتماعی، اجرای دقیق احکام اسلام و پایبندی واقعی به آن است: «قوانین اسلام اگر عملی شود، حاصل آن، عدالت اجتماعی است، بدون آن‌که مفاسد سایر سیستم‌ها را داشته باشد.»[۳]
یکی از احکام اسلام که در تحقق بعد اقتصادی عدالت اجتماعی اسلام و در تعدیل ثروت ثروتمندان به نفع محرومین نقش مهم و تعیین کننده‌ای دارد، «حسابرسی از ثروت سرمایه‌داران و جدا کردن حقوق محرومان از آن» است. به اعتقاد حضرت امام، فقرا در مال اغنیا شریکند و در صورت نپرداختن داوطلبانه سهم شراکت فقرا از سوی اغنیا، حکومت باید ضمن دریافت آن، سودهای سهام یاد شده را نیز محاسبه و حقوق محرومان را به طور کامل استیفاء نماید: «خودمان از این‌هایی که دارای کذا و کذا هستند حساب می‌کشیم و حساب‌هایشان را رسیدگی می‌کنیم. اسلام این‌طور نیست که همچو اجازه بدهد که این دسته آن‌طور، و آن دسته آن‌طور، ابدا اسلام همچو اجازه ای نداده، این‌ها باید حساب‌هایشان کشیده بشود.»[۴] زمانی که بحث تصویب قانون منع تخلیه خانه‌های استیجاری به دلیل عسر و حرج پیش آمد، حضرت امام در پاسخ به نامه یکی از مراجع تقلید وقت در اعتراض به تصویب این قانون مرقوم داشت: «ای کاش طرز رفتار و افکار سرمایه‌داران بزرگ و نیز زمین‌خواران غیر مشروع و دارندگان آپارتمان‌های بسیار، که بی تعهد به احکام اسلام به طور نامشروع به دست آورده‌اند و امروز با حساب دقیق، ملک مطلق اسلام است که باید صرف مصالح اسلام و مسلمین شود و به مستمندان که با عسر و ذلت به سر می‌برند باید رسیدگی شود، به سمع مبارک می‌رساندند تا معلوم شود چه مصیبت‌هایی بر اسلام و مسلمین می‌گذرد. اکثر قریب به تمام مساکن اجاره‌ای از این قشر است که با رسیدگی فقهی باید از آ‌ن‌ها مصادره شود، و کم کسی است که معتقد به اسلام و متعهد به آن باشد و حاضر شود در سرمای زمستان و گرمای طاقت فرسای تابستان، یک عده زن و بچه بی پناه را برای سودجویی هر چه بیشتر از خانه بیرون براند و در معرض تلف اطفال آنان گذارد».[۵] ایشان در جمع اعضای شورای نگهبان نیز در این باره فرمود: «ما حدیث داریم که می‌شود با آن فتوا داد و عمل کرد و آن این است که[۶] «باشد به این‌که فقرا در مال اغنیا شریک هستند».[۷] مگر نه این است که مال مورد شرکت مشاع است، پس فقرا در مال اغنیا شرکت دارند. کسی که حقوق مالی خود را پرداخت نکرده است، سهمی که می‌بایست پرداخت کند به صورت مشاع در دست اوست و در صورت عدم پرداخت به صورت تصاعدی افزایش پیدا می‌کند، تا آنجا که اگر کلیه اموالشان را هم بدهند باز بدهکارند… ببینید این ثروت‌های بزرگ چطور انباشته شده است. من احتمال این را که این‌ها حقوق شرعی خود را پرداخته باشند حتی در مورد یک نفرشان هم نمی‌دهم، در مواردی اگر تمام اموالشان هم گرفته شود باز بابت حقوق شرعی بدهکارند! »[۸]

۳_ عدالت مسئولان حکومتی
در مکتب حضرت امام یکی از شرایط ایجاد عدالت اجتماعی در جامعه این است که مجری عدالت، خودش ابتدا در درون خود به عدالت رسیده باشد: «آدمی که در منزل خودش ظلم میکند، در منزل خودش تعدی بر اولادش، بر فرزندش، بر خادمش می کند، این اگر زیادتر بشود خدمه اش، زیادتر بشود اولادش… همان قدر که آن‌ها زیادتر می‌شوند، این وسعت ظلمش زیادتر میشود؛ برای این‌که آدم ظالم است. ظالم اگر ده نفر تحت سیطره‌اش باشند، ظلمش به اندازه ده نفر است. اگر سی و پنج میلیون جمعیت هم باشند، ظلمش به اندازه سی و پنج میلیون نفر است.»[۹]

 ۴_نهراسیدن مسئولان از تیرهای تهمت
یکی دیگر از شرایط تحقق عدالت اجتماعی در مکتب حضرت امام، نهراسیدن مجریان عدالت از انگ‌ها و تیرهای تهمتی است که در این راه از سوی برخی از جاهلان یا بداندیشان به طرف او پرتاب میشود: «مسئولان نظام ایران انقلابی باید بدانند که عده‌ای از خدا بی خبر برای از بین بردن انقلاب، هر کس را که بخواهد برای فقرا و مستمندان کار کند و راه اسلام و انقلاب را بپیماید فورا او را کمونیست و التقاطی می‌خوانند. از این اتهامات نباید ترسید. باید خدا را مد نظر داشت، و تمام همّ و تلاش خود را در جهت رضایت خدا و کمک به فقرا به کار گرفت و از هیچ تهمتی نترسید.»[۱۰]

۵_ برخورداری مسئولان از تجربه درد فقر و محرومیت
یکی دیگر از شرایط اجرای عدالت اجتماعی در مکتب حضرت امام این‌که مجری عدالت از تجربه درد فقر و مظلومیت و محرومیت از حقوق در زندگی شخصی برخوردار بوده و طعم تلخ بی‌عدالتی را با اعماق وجود خود چشیده باشد: «وقتی کسی احساس نکند که فقر معنایش چی است، گرسنگی معنایش چی است، این نمی‌تواند به فکر گشنه ها و به فکر مستمندان باشد. لکن آن‌هایی که در بین همین جامعه بزرگ شده اند واحساس کردند فقر چی است، دیدند، چشیدند فقر را، احساس می‌کردند، ملموسشان بوده است که فقر یعنی چی؟ این‌ها می‌توانند به حال فقرا برسند.»[۱۱]

۶_ احساس مسئولیت همگانی
تحقق عدالت اجتماعی و مبارزه با مظاهر بی عدالتی در جامعه، مقوله‌ای نیست که تنها متوجه بخشی از حاکمیت باشد. بلکه تمامی ارکان حکومتی در این مهم وظیفه داشته و باید احساس مسئولیت کنند: «عمل به عدل اسلامی مخصوص به قوه قضائیه و متعلقات آن نیست، که در سایر ارگان‌های نظام جمهوری اسلامی از مجلس و دولت و متعلقات آن و قوای نظامی و انتظامی و سپاه پاسداران و کمیته ها و بسیج و دیگر متصدیان امور نیز به طور جدی مطرح است.»[۱۲]
ضمن این‌که وظیفه تحقق عدالت اجتماعی تنها متوجه مسئولان نیست و تمام اقشار مردم به ویژه متمکنین نیز رسالت الهی دارند که در این وادی گام نهند: «به همه در کوشش برای رفاه طبقات محروم وصیت می‌کنم که خیر دنیا و آخرت شماها رسیدگی به حال محرومان جامعه است که در طول تاریخ شاهنشاهی و خان‌خانی در رنج و زحمت بوده اند. و چه نیکو است که طبقات تمکن دار به طور داوطلب برای زاغه و چپرنشینان مسکن و رفاه تهیه کنند و مطمئن باشند که خیر دنیا و آخرت در آن است. و از انصاف به دور است که یکی بی خانمان و یکی دارای آپارتمان‌ها باشد.»[۱۳]


[۱] تفسیر سوره حمد: ۱۷۴‍
[۲]  صحیفه نور جلد ۲۰ صفحه ۱۱۶
[۳] صحیفه نور جلد ۷ صفحه ۵۲۸
[۴] صحیفه نور جلد ۱۰ صفحه ۳۴۵
[۵] صحیفه نور جلد ۱۷ صفحه ۵۰۹
[۶] صحیفه نور جلد ۱۴ صفحه ۳۰۲
[۷] مستدرک الوسائل، ج ۷، ص ۲۴
[۸] صحیفه نور جلد ۱۴ صفحه ۳۰۲
[۹] صحیفه نور جلد ۸ صفحه ۸۳
[۱۰] صحیفه نور جلد ۲۱ صفحه ۸۶
[۱۱] صحیفه نور جلد ۱۷ صفحه ۳۷۷
[۱۲] صحیفه نور جلد ۱۷ صفحه ۱۴۲
[۱۳] صحیفه نور جلد ۲۱ صفحه ۴۴۵

مطالب مرتبط:

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

اصل عدالت اگر چه به عنوان یکی از مهمترین رکن های دین اسلام مطرح اسـت اما تـاکنون بیـان روشن و کاملی درباره معیارهای عدالت، بویژه در حوزه «اقتصادی و نسبت آن با عدالت اجتمـاعی» توسط متفکران اسلامی ارائه نشده اسـت. امام خمینی(ره): در ترسیم مسیر حرکت جمهوری اسلامی، عدالت را به عنوان سنگ‌بنایی اساسی معرفی […]

حقوق شهروندی در اندیشه امامین انقلاب اسلامی(۱8)

اگر تسلیم آمریکا و ابرقدرت‌ها می‌شدیم

امام خمینی(ره) عزّت و سعادت را در سایه ایستادگی و تحمل سختی‌ها می‌دانند و می‌فرمایند: «من مطمئنم که ملّت عزیز ایران یک لحظه استقلال و عزّت خود را با هزار[...]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)