۲۷ خرداد ۱۳۹۸ مصادف با   13 شوال 1440
تاریخ: ۶ دی ۱۳۹۷ |   تعداد بازدیدها: 152
کد خبر:70119
| ف | | |

حقوق شهروندی در اندیشه امامین انقلاب اسلامی(8)

جامعه ای بر پایه‎ی عدالت اجتماعی

امام در مکتوبات و سخنان خویش، مفهوم خاصی را از عدالت اجتماعی ارائه نمی‌دهد، لیکن ایشان ضمن نام بردن از عدالت اسلامی یا عدالت‌ الهی از شاخص‌هایی سخن به میان می‌آورد که مروری بر آن‌ها ما را به برداشت حضرت امام از عدالت اجتماعی نزدیک می‌کند؛ برداشتی که می‌توان آن را به نوعی وجه جامع تعاریفی دانست که اندیشمندان در باب عدالت اجتماعی از آن سخن رانده‌اند. این شاخص‌ها، شاخص‌هایی هستند که در صورت ظهور آن‌ها در سطح جامعه و حکومت، می‌توان ادعا نمود شالوده چنین حکومت و جامعه ای، بر پایه عدالت اجتماعی شکل گرفته است.

پایگاه تحلیلی مصداق/ 

تعریف عدالت اجتماعی و شاخص‌های آن
عدالت با پسوند اجتماعی، درمقابل عدالت فردی به کار می‌ر‌ود. تعاریفی که اندیشمندان برای عدالت ارائه داده‌اند نوعاً بارویکرد اجتماعی آن می‌باشد؛ تعاریفی نظیر اعطای حقوق، مراعات شایستگی‌ها، مساوات، توازن اجتماعی، بی‌طرفی و وضع بایسته. حضرت امام در مکتوبات و سخنان خویش، مفهوم خاصی را از عدالت اجتماعی ارائه نمی‌دهد، لیکن ایشان ضمن نام بردن از عدالت اسلامی یا عدالت‌ الهی از شاخص‌هایی سخن به میان می‌آورد که مروری بر آن‌ها ما را به برداشت حضرت امام از عدالت اجتماعی نزدیک می‌کند؛ برداشتی که می‌توان آن را به نوعی وجه جامع تعاریفی دانست که اندیشمندان در باب عدالت اجتماعی از آن سخن رانده‌اند. این شاخص‌ها، شاخص‌هایی هستند که در صورت ظهور آن‌ها در سطح جامعه و حکومت، می‌توان ادعا نمود شالوده چنین حکومت و جامعه ای، بر پایه عدالت اجتماعی شکل گرفته است:

۱_ برخورداری تمام اقشار از حقوق برابر
افراد جامعه از لحاظ موقعیت‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، جغرافیایی و غیره با یکدیگر متفاوت‌اند. درجامعه‌ای که عدالت اجتماعی بر آن حاکم باشد، موقعیت‌های یاد شده نباید تأثیری در میزان برخورداری آنان از حقوق عمومی و شهروندی ایجاد کند:«حکومت اسلامی یک همچو حکومتی است. حکومتش با آن ادنی فردش در حقوق مثل هم هستند[۱]

۲_ عمل بر اساس قانون و موازین قانونی
وجود نظم و انضباط درجوامع مدنی امری حیاتی است و قانون، وسیله ضروری برای این مهم است. قانون در ایفای چنین نقشی آنگاه کارایی دارد که همگان به ویژه افراد حکومتی در هر رده‌ای خود را ملزم به رعایت آن کرده و کارهای خود را بر آن منطبق سازند:«آن‌هایی که متعهد هستند و علاقمند هستند به این انقلاب و اعتقادشان این است که ما منقلب کردیم یک رژیم ظالم را به یک رژیم عادل، باید همه قشرها روی موازین عدل اسلامی رفتار کنند و هر کسی خودش سرخود نباشدکه هر چه دلش بخواهد بکند.»[۲]

۳_مساوی بودن همه در برابر عدالت
عدالت مایه حیات یک جامعه است. نقش مؤثر عدالت در ایفای چنین نقشی آنگاه خواهد بود که بدون اغماض در مورد همه وهمه به طور یکسان و بدون در نظر گرفتن موقعیت‌های آنان به منصه ظهور و عمل برسد. و این از شاخص‌های حکومت و جامعه‌ای است که عدالت اجتماعی بر آن حاکم باشد:«…برنامه این جمهوری، اسلام است؛… اسلامی که اساسش بر عدل است و بزرگتر مقامش با کوچکتر مقامش در مقابل عدل، علی السواء هستند و رئیس جمهورش با یک نفر بازاری در مقابل اسلام و در مقابل قوانین اسلام علی السواء هستند؛ بلکه بر بالاتر بیشتر باید تحمیل بشود تا پایین تر.[۳]

۴_برخورداری تمامی اقشار از رفاه و زندگی صحیح
یکی از حقوق شناخته شده هر شهروندی با هر کیش و مذهبی، برخورداری از زندگی توأم با رفاه صحیح و آبرومند است، که بتوانند با آسودگی خیال به زندگی خود ادامه داده و دغدغه قوت لایموت روزمره را نداشته باشد:«همه اقشار ملت در جمهوری اسلامی باید در رفاه باشند. ما کوشش داریم که تمام قشرهای ملّت‌مان در رفاه باشند.»[۴]

۵_پر کردن شکاف‌های طبقاتی
در هر جامعه ای افراد و طبقات پایینی یافت می‌شوند که به دلایل مختلف به ویژه به واسطه پایمال شدن حقوق‌شان به دست طبقات بالا، ضعیف و مستضعف نگه داشته شدهاند. در جامعه و حکومتی که عدالت اجتماعی بر آن حاکم است، ضمن منع پایمال شدن حقوق ایشان، باید توجه ویژه ای به این قشر نیازمند جامعه بشود تا شکاف ظالمانه و عمیق طبقاتی ایجاد شده بین ایشان و اقشار طبقات بالا به مرور زمان پر شده، به حداقل ممکن برسد:«حکومت اسلامی یک نظام عادلانه است. … باید فقرا را برایشان فکر کرد؛ باید زاغه نشین‌های بیچاره‌ای که هیچ ندارند، باید برای این‌ها فکر کرد؛ … برای همه باید کار بکنند. برای ضعفا باید بیشتر کار بکنند تا این‌ها را برسنانند به آن حدها.»[۵]

۶_توزیع عادلانه ثروت و درآمدها
تمامی افراد و اقشار یک جامعه در ثروت و درآمدهای عمومی شریک هستند. عدالت اجتماعی ایجاب میکند همه در توزیع این ثروت و درآمدها سهیم باشند:«با رفتن شاه، ترمیم خرابی ها ممکن خواهد بود… .درآمد حاصله از نفت که حیف ومیل و صرف هزینه‌های زائد و مضر شده است، به مصرف رفاه حال مردم فقیر خودمان خواهد رسید. توزیع ثروت و درآمدها براساس عدالت اسلامی، وضع توده‌های مردم ما را بهبود خواهد بخشید.»[۶]

۷_منع تبعیض در عمران مناطق مختلف
در جامعه عدالت محور باید عمران و آبادانی همه نواحی و نقاط مختلف کشور مورد نظر باشد و حکومت در این زمینه تبعیضی میان آن‌ها قائل نشود:«اگر یک همچو حکومت اسلامی که در آرزوی ماست… پیدا بشود،… حق ندارد حاکم و ولی امر در وقت، یک ناحیه را بیشتر به آن توجه بکند تا ناحیه دیگر. حق ندارد یک طرف کشور را زیادتر از طرف دیگر کشور آباد کند. حق ندارد حتی یک جایی را کمتر از جای دیگر فرض کنید که خیابان کشی کند یا آسفالت کند.»[۷]

۸_محو هر گونه ظلم و استثمار
در جوامعی که عدالت اجتماعی بر آن‌ها حکم‌فرماست، حاکمان و زمامداران و نیز طبقات بالا نمی‌توانند به دلیل برخورداری از روحیه استکباری نسبت به طبقات پایین ظلم و ستم روا داشته و ایشان را به سود منافع نامشروع خود استثمار کنند:«در جمهوری اسلامی باید تمام مسائلی که در ایران است متحول بشود. … باید اشخاصی که ظالم هستند و به زیر دست‌ها ظلم کردند، باید آنها دیگر ظلم نکنند، طبقات مختلف به طبقات پایین ظلم نکنند. باید حق فقرا، حق مستمندان داده بشود. تمام این‌ها در جمهوری اسلامی باید عمل بشود. … در جمهوری اسلامی ظلم نیست. در جمهوری اسلامی اینطور مسائلی که زورگویی باشد نیست. فقیر و غنی؛ نمی‌تواند طبقه غنی بر طبقه فقیر زور بگوید، نمی‌تواند استثمار کند، نمی‎تواند آن‌ها را با اجر کم وادار به عمل‌های زیاد بکند. باید مسائل اسلامی حل بشود در این‌جا و پیاده بشود. باید مستضعفین را حمایت بکنند، باید مستضعفین تقویت بشوند، زیر و رو بشوند، مستکبر باید مستضعف بشود و مستضعف باید مستکبر بشود، نه مستکبر به آن معنی؛ بلکه باید همه با هم برادر وار در این دنیا در این مملکت همه با هم باشند.» [۸]

۹_لغو امتیازات ویژه زمامداران
در جوامعی که بویی از عدالت اجتماعی برده است، زمامداران نمی‌توانند با سوء استفاده از مقام و موقعیّت، یک سری امتیازات و امکانات ویژه را برای خود جلب نمایند:«در جمهوری اسلامی، زمامداران مردم نمی‌توانند با سوء استفاده از مقام، ثروت اندوزی کنند و یا در زندگی روزمره امتیازی برای خود قائل شوند.[۹]

۱۰_مردمی و خدمتگزار بودن مسئولان
در جامعه با طراز عدالت اجتماعی، مسئولان حکومتی ازمیان توده های مردم برخاسته و با نظر آنان بر کرسی حکومت تکیه زده‌اند. از این رو، خود را خدمتگزار مردم و نه بزرگ و آقای ایشان به حساب می آورند:« باید حکومت چنان باشد که اگر رئیس جمهورش توی مردم آمد، دوره‌اش بکنند و با او خوش و بش کنند؛ نه این‌که اگر صدایش درآید، فرار کنند از دستش؛… من امیدوارم که از این به بعد همین طور باشد ؛… حکومت در خدمت مردم باشد و عدالت اجتماعی اسلام تحقق پیدا کند.»[۱۰]

۱۱_انتقاد آزادانه از حکومت و حاکمان
در حکومت‌های عدالت محور، قدرت ناشی از خواست مردم است. از این رو، این حق همواره برای مردم محفوظ است که به عنوان ولی نعمت و صاحبان اصلی، بر عملکرد حکومت و خدمتگزاران خویش نظارت کنند و در صورت لزوم از آنان انتقاد یا بازخواست نمایند:« هر فردی از افراد ملت حق دارد که مستقیماً در برابر سایرین، زمامدار را استیضاح کند و به او انتقاد کند و او باید جواب قانع کننده بدهد و در غیر این صورت، اگر بر خلاف وظایف اسلامی خود عمل کرده باشد، خود به خود از مقام زمامداری معزول است.» [۱۱]

۱۲_ فرا ملی
یکی دیگر از شاخص‌های عدالت اجتماعی در مکتب سیاسی حضرت امام، فرا ملی بودن آن است؛ به این معنی که گستره عدالت اجتماعی محصور به مرزهای بین المللی نبوده، تحقق آن در داخل کشور، زمینه و بستری برای عملی ساختن چنین ایده ای در سطح جهانی است:«برنامه اسلام در این است که دیکتاتوری ها به کلی در دنیا نابود بشوند و عدالت اجتماعی جاری بشود. و من امیدوارم که خداوند، آن طوری که ما می خواستیم، برای عدالت اجتماعی در تمام بشر ما را موفق کند… .من امیدوارم که این مسائل ایران که بر مبنای اسلام و عدالت بوده است، در سایر جاها هم پیدا بشود،… مبنای جمهوری اسلامی بر عدالت اجتماعی است.»[۱۲]


[۱] صحیفه نور، ج ۴، ص ۷۸
[۲] صحیفه نور، ج ۱۱، ص ۶۸
[۳] صحیفه نور، جلد ۴، ص ۲۱۵
[۴] صحیفه نور، جلد ۶، ص ۵۲۵
[۵] صحیفه نور، جلد ۴، ص ۲۰۱
[۶] صحیفه نور، جلد ۴، ص ۵۰۵
[۷] صحیفه نور، جلد ۴، ص ۲۹۲
[۸]  صحیفه نور، جلد ۶، ص ۴۶۱
[۹] صحیفه نور، جلد ۴، ص ۲۶۶
[۱۰] صحیفه نور، جلد ۷، ص ۵۲۸
[۱۱] صحیفه نور، جلد ۴، ص ۴۰۹
[۱۲] صحیفه نور، جلد ۹، ص ۷۰

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

  رهبر انقلاب: امام بزرگوار فرمود: «آمریکا شیطان بزرگ است» بعضی اصرار دارند این شیطان بزرگ را به شکل فرشته‌ی نجات وانمود کنند، ملت ایران این شیطان را بیرون کرد؛ نباید بگذاریم وقتی از در بیرونش کردیم از پنجره برگردد و نفوذ پیدا کند.‌ آمریکا دشمنی خود را پنهان نمی‌کند؛ یکی لبخند می‌زند، یکی مصوبه […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)