۲ بهمن ۱۳۹۷ مصادف با   15 جمادی الاول 1440
تاریخ: ۱ دی ۱۳۹۷ |   تعداد بازدیدها: 115
کد خبر:69938
| ف | | |

حقوق شهروندی در اندیشه امامین انقلاب اسلامی(4)

نگاه تشکیلاتی اسلام به انسان

اسلام دین تشکل است و از این بابت دین اسلام مردم را کنار هم قرار می دهد. اصلاً هدف از بعثت انبیاء این است که خود مردم تحت تعلیم پیامبران اقامه قسط و عدل بکنند که یک حرکت جمعی است.

پایگاه تحلیلی مصداق/  از دیدگاه اسلام، خداوند انسان را موجودی شریف و نمونه قرار داده است و مزایایی به او بخشیده که سایر موجودات از آن محرومند. یکی از امتیازات افراد، آزادی اراده توأم با مسئولیت است که به موجب آن می‌توانند سرنوشت خویش را رقم زنند و نتیجه کار خوب و بد خویش را ببینند. آفریدگار جهان با همه سلطه و سیطره ای که بر همه موجودات دارد ، انسان را در حدود اختیاراتی که به او بخشیده است ، مطلقا ً ملزم و مجبور به انجام کارها نساخته ، بلکه به وسیله امر و نهی و ارشاد و بیان عاقبت امور ، بدون سلب آزادی و استقلال وی ، افعال و حرکات انسانی را تحت انضباط در آورده است . در نزد اسلام عقل و منطق از حقوق فطری انسانها به شمار می‌رود تا با به کار انداختن آن ، به حل و فصل مسائل زندگی خویش بپردازد . در غیر این صورت با حیوانات تفاوتی نخواهد داشت.

یکی از برنامه های پیامبر گرامی اسلام اعمال اصل حریّت و آزادگی است و به حکایت قرآن ، هم او ، محدودیت های پیشین و غل و زنجیر اسارت بار را با دعوت الهی از مردم برداشته و به آن درس آزادگی آموخته است. امام علی(علیه السلام) نیز در گفتار خود آزاد منشی و حریت را به مردم آموخته تا به بندگی دیگران تن در ندهند و در زمان حکومت و خلافت خود برای مردم آزادی های شایسته قائل می‌شده است.

اصولاً در اعراض از احکام و فرامین استبدادی(فردی یا گروهی) حیات و سعادت جامعه اقتضاء می کند که رأی اکثریت به اجرا درآید تا رضایت عمومی، به طور نسبی ، حاصل شود ، زیرا پیروی از رأی اکثریت یکی از قوانین منطقی جامعه بشری است. در این صورت افراد یک جامعه از بینش و تعقل سیاسی و فضایل اخلاقی برخوردار می‌باشند ، رأی اکثریت مقرون به ثواب و صلاح خواهد بود. اما از آن‌جا که ممکن است گمراهی گریبان هر جامعه‌ای را بگیرد و آن را به انحطاط بکشاند ، نمی‌توانند به طور قطع و یقین سرسپرده آراء اکثریت باشند. [۱]

در اینجاست که به حکم قرآن، حق را باید مبنا قرارداد و در مقابل آن خاضع شد ولو آن که اکثریت به آن کراهت داشته باشند ، زیرا چه بسا رأی اکثریت ، به خاطر فقدان عنصر حق ، جامعه را به فساد بکشاند. [۲] در بسیاری از آیات قرآن، اکثریت مردم مورد مذمت قرار گرفته اند[۳] در حالی که در برخی دیگر از آیات، راه و رسم اکثریت مومنان به عنوان یک معیار صحیح مورد توجه قرار گرفته است. [۴]

در روایات اسلامی نیز ، در برخی از موارد مراجعه به اکثریت توصیه شده است، از آن جمله در نهج‌البلاغه آمده است: “همیشه همراه جمعیت های بزرگ باشید که دست خدا با جماعت است و از پراکندگی بپرهیزید که انسان یکه و تنها بهره شیطان است چونان که گوسفند طعمه گرگ” و “آنچه پیوند جمعیت با آن گره خورده است رها مکنید.” [۵]

با این ترتیب ، می توان نتیجه گرفت که در نظام اسلامی ، رأی اکثریت می تواند قرینه‌ای برای درستی تصمیمات باشد به شرط آن که با شاخص حق که قرآن و سنت است مغایرتی نداشته باشد.

قرآن‌مجید ، مردم را برای کارهای نیک و شایسته ، امر به تعاون و همکاری می‌نماید. ” اقامه امر واجب و بازداشتن از منکری که بر اجتماع عده ای در امر و نهی متوقف باشد ، تنها با قیام جمعی از مسلمین ، مادام که به حد کفایت نرسیده اند ، از دیگران ساقط نمی‌شود ، و اجتماع به قدر کفایت واجب است. اگر عده ای کمتر از قدر کفایت اجتماع کردند و بقیه جمع نشدند و اجتماع ممکن نگردید، هر چند که وجوب ساقط نمی‌شود. اما کسانی که از انجام این امر مهم تخلف نمایند گناهکار خواهند بود. “[۶]

اسلام مردم را برای احترام به آزادی و عقیده دعوت می کند و آنان را به شنیدن سخنان اشخاص و پیروی از بهترین آن فرا می خواند . ” فبشر عباد الذین یستمعون العقول فتبعون احسنه اولئک الذین هداهم . “[۷] ولی هرگز عقایدی را که بر خلاف عقل و اخلاق باشد نمی‌پذیرد و برای آن ارزشی قائل نیست ، “لا اکراه فی الدین قد تبین الرشد من الغی “[۸]

اسلام به اندیشه و تفکر اهمیت بسیار زیادی داده است و حدود ۳۰۰ آیه در قرآن ، مردم را به فکر و تعقل ترغیب کرده است. [۹] زیرا کرامت و شرافت انسان در اندیشه ورزی و برگزیدن است به همین جهت برای رشد و تکامل هر چه بیشتر ، به اندیشه کردن و تدبیر و تعقل توصیه شده است.[۱۰]

بین حقوقدانان اسلامی در مورد آزادی عقیده و بیان ، اختلاف نظر وجود دارد. در مورد آزادی عقیده، برخی به واسطه منحصر به فرد بودن این حق به اسلام، اعمال زور جهت تسلیم به دین، این امر را جایز تلقی کرده و تشریع جهاد ابتدائی و شأن نزول آیه شریفه “کتب علیکم القتال” را همین نکته دانسته‌اند . در حالی که برخی دیگر به استناد به ظاهر آیات پیش گفته، به ویژه آیه شریفه “لا اکراه فی الدین” برخی آیات و روایات دیگر، هر گونه اجبار و اکراه در دین را غیر مجاز تلقی کرده اند.

در مورد آزادی بیان نیز همین اختلاف نظر وجود دارد، البته بی تردید در مورد اهل کتاب: زردشت، یهود و مسیحی آزادی عقیده و بیان پذیرفته شده است. و اختلاف قابل توجهی بین حقوقدانان اسلامی در این زمینه وجود ندارد ولی در مورد عقاید دیگر، علی رغم وجود نظرات مخالف، دیدگاه مساعد نسبتاً آشکاری به ویژه در میان فقهای معاصر دیده می شود. برخی آزادی عقیده و بیان را در این مورد پذیرفته‌اند و تنها تبلیغ و ترویج را ممنوع دانسته اند، و برخی دیگر از این نوع پیشتر رفته و تبلیغ سالم را که مبتنی بر کذب و اغفال نباشد ، جایز دانسته‌اند. [۱۱]

اسلام دین تشکل است. و از این بابت دین اسلام مردم را کنار هم قرار می دهد. اصلاً هدف از بعثت انبیاء این است که خود مردم تحت تعلیم پیامبران اقامه قسط و عدل بکنند که یک حرکت جمعی است. قرآن کریم ۶۹ بار انسان را مورد اشاره قرار داده است، در حالی که از مردم(ناس) ۲۴۰ بار یاد کرده است علاوه بر آن اطلاقی که اسلام نسبت به مردم دارد، اشاره به نگرش های گروهی هم کرده است. به هر حال، این ها را می‌توانیم در ردیف نهادهای مدنی قرار دهیم. در قرآن واژه حزب بارها و بارها مورد اشاره قرار گرفته و بیش از همه جلب توجه می‌کند . به هر حال در حزب، وحدت عقیده و وحدت عمل ملحوظ است. هم­چنان که در قرآن تحت دو عنوان مثبت و منفی آمده است: حزب الله و حزب شیطان. [۱۲]

از نظر اسلام هر فرد اموال و ثروتی را که از راه قانونی و مشروع به دست آورده، وجوهات شرعیه و مالیات آن را بپردازد. مالکش می شود ” الرجال نصیب مما اکتسبوا و للنساء مما اکتسبن.” [۱۳]


[۱] آیه ۱۱۶ ، سوره محل

[۲] آیه ۷۰ ۷۱ ، سوره مومنون

[۳] آیه ۲۴۳ ، سوره بقره ، آیه ۱۸۷ سوره اعراف ، آیه ۱۷ سوره هود ، آیه ۸۹ سوره اسراء ، آیه ۱۱۶ سوره انعام

[۴]آیه ۱۱۶ سوره نساء

[۵] سید علینقی ، فیض الاسلام ، ترجمه و شرح نهج البلاغه ، خطبه ها ، نامه ها و سخنان کوتاه امیرالمومنین علیه السلام ، بی جا ، بی تا ، خطبه ۱۲۷ ، ۱۵۱ ، ص ۳۹۲

[۶] روح ا… موسوی خمینی ، تحریر الوسیله ، منشورات مکتبه الاعتماد ، تهران ، ۱۴۰۳ ه.ق المجلد الاول ، صص ۳۹۸ و ۳۹۹

[۷] ایه ۱۷ و ۱۸ ، سوره زمر

[۸] آیه ۲۵۶ ، سوره بقره

[۹] سید محمد ، صفاتی ، “حقوق بشر در اسلام و اعلامیه جهانی حقوق بشر ” ، نشر دانشکده حقوق و علوم سیاسی ، شماره ۲۷ ، ص ۸

[۱۰] سید محمد علی ، ایازی ، آزادی در قرآن ، موسسه نشر و تحقیقات ذکر ، تهران ، ۱۳۸۰ ، چاپ دوم ، ص ۱۰۴

[۱۱] مرتضی مطهری ، پیرامون انقلاب اسلامی ، دفتر انتشارات اسلامی ، بی جا ، ۱۳۶۵ ، صص ۱۱ و ۶۱

[۱۲] سید محمد ، هاشمی ، تقریرات درس آزادی های عمومی ، مجتمع آموزشی عالی قم ، صص ۳۴ و ۳۵

[۱۳] آیه ۳۲ ، سوره نساء

مطالب مرتبط:

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

اصل عدالت اگر چه به عنوان یکی از مهمترین رکن های دین اسلام مطرح اسـت اما تـاکنون بیـان روشن و کاملی درباره معیارهای عدالت، بویژه در حوزه «اقتصادی و نسبت آن با عدالت اجتمـاعی» توسط متفکران اسلامی ارائه نشده اسـت. امام خمینی(ره): در ترسیم مسیر حرکت جمهوری اسلامی، عدالت را به عنوان سنگ‌بنایی اساسی معرفی […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)