۲۶ خرداد ۱۳۹۸ مصادف با   12 شوال 1440
تاریخ: ۲۹ آذر ۱۳۹۷ |   تعداد بازدیدها: 266
کد خبر:69925
| ف | | |

حقوق شهروندی در اندیشه امامین انقلاب اسلامی(2)

ماجرای شهر و شهروندی !

شماری از صاحب نظران معتقدند که پیرامون ماهیّت و طبیعت شهروندی نمی‌توان توافق حاصل کرد چرا که مفهوم و منزلت شهروندی به طور اجتناب ناپذیری به نسبت افراد با دولت و اقتصاد و ساختارهای طبقاتی بر می‌گردد. بعضی از مسائل حل نشده از قبل درباره شهروندی وجود داشته است.

پایگاه تحلیلی مصداق/ منشأ ایده شهروندی همانند بسیاری از مفاهیم علوم اجتماعی در یونان باستان یافت می‌شود. اثر ارسطو (۱۹۹۲) اولین تلاش نظام‌مند برای طرح یک نظریه در مورد شهروندی بود، در حالی که اولین تجلّی نهادی تجربه شهروندی در دولت–شهرهای یونان به ویژه در آتن از قرن پنجم تا قرن چهارم قبل از میلاد یافت شده‌اند . اما شکل و کارکرد شهروندی یونانی بسیار متفاوت از شکل و کارکرد شهروندی در دوره مدرن بود. بنابراین تاریخ‌دانان عموماً توسعه شهروندی را به مراحل مجزا تقسیم می‌کنند تا تغییر معنای این مفهوم را از منشأ آن در جهان باستان تا دوره مدرنیته و فراسوی آن نشان دهند . برای مثال رایزنبرگ معتقد است که مرحله اول شهروندی با یونانی ها آغاز می شود و با شروع مدرنیته که قبل از همه با انقلاب فرانسه در سال ۱۷۸۹ مشخص می‌شود پایان می‌یابد.[۱]

“در یونان باستان طبقات اجتماعی بالا در آتن رهبری نداشتند چون که شخصیت اصلی یعنی «سیمون» هنوز خیلی جوان بود. علاوه بر آن تعداد زیادی در جنگ‌ها کشته شده بودند . در هر یک از نبردها دو تا سه هزار نفر کشته می‌شدند و اشخاص مناسب طبقات بالا و همچنین اشخاص عادی تلفات سنگینی می‌دادند . هنگام ریاست آنتی دوتوس ( Antidotus) به علت انبوهی شهروندان بنا بر پیشنهاد پریکلس تصمیم گرفته شد که عضویت شهروندی (تابعیت)محدود به کسانی شود که علاوه بر هر دو ولی ، خود نیز آتنی بوده باشند. یونانیان در سال های آخر قرن ششم قبل از میلاد ، قانون اساسی آتن را که بیشتر طرفدار دموکراسی و مردمی بود تدوین کردند.”[۲]

با برسی متون کهن پارسی معلوم می شود که در ایران باستان نیز مفهوم شهر و شهروند وجود داشته و در آن به حقوقی از قبیل آزادی ، اندیشه ، گفتار ، مسکن ، انتخاب همسر و رفت و آمد ارج می‌‌نهادند.[۳]

سپس اصطلاح حقوق طبیعی به مفهوم تساوی طلبانه از طریق رواقیون به روم راه پیدا کرد و توسط قوانین رومی ، صورتی مردم پسند یافت.

اِعمال شهروندی طی قرون وسطی، در چندین شهر جمهوری ایتالیا نظیر فلورانس و ونیز هم تجلی یافت . چنین شهرهایی از مدل جمهوری یونان و به ویژه روم الهام گرفته بودند.[۴] در این دوران که در اروپا تقریباً همگی مردم از آیین مسیح پیروی می کردند و پادشاهان مشروعیت حکومت خود را از پاپ می‌گرفتند. “ژوستین قانون معروف روم را در سال ۵۳۶ میلادی منتشر نمود که در باب دوم آن به قانون ملتی و قانون بدنی اشاره شده است”[۵]. در سال ۱۲۱۵ میلادی در انگلستان منشور کبیر انگلیس تحت فشار اشراف مبنی بر مواردی عادلانه و مفید برای مردم آن کشور صادر شد که البته در آن حقوق و آزادی های اشراف تضمین شده بود. سپس لایحه مصوب ۱۶۸۸ میلادی توسط ویلیام پادشاه انگلستان به دنبال کودتای معروف به «انقلاب با شکوه» به تصویب رسید .

جان لاک (۱۶۳۲ – ۱۷۴۰) معتقد به رعایت حقوق شهروندان بوده و نظریات او تأثیر قابل توجهی در اعلامیه استقلال آمریکا داشت . پیروان جفرسون که نقش عمده ای در تنظیم اعلامیه استقلال آمریکا داشته از پیروان لاک بوده است. این اعلامیه در سال ۱۷۶۶ میلادی به نصویب رسید. [۶] پس از وقوع انقلاب در کشور فرانسه یکی از مهمترین اسنادی که از حیث انشاء حقوق طبیعی و فردی ، شیوه نگارش ، کلیت و عمومیت شهرت جهانی یافته است اعلامیه حقوق بشر و شهروند فرانسه (۲۶ اوت ۱۷۸۹) است که به عنوان دیباچه قانون اساسی سال ۱۷۹۱ ، یعنی نخستین قانون اساسی انقلابی فرانسه پذیرفته شد.

مفهوم شهر:

سکونت گاه‌ها و مجتمع‌های زیستی کهن در نتیجه استقرار بی قاعده و اتفاقی عناصر گوناگون و فضاهای کالبدی شکل نگرفته‌اند ، بلکه پیدایش هر واحد فضایی و کالبدی گویای وجود نهاد یا فعالیتی اجتماعی است. چنان که پیدایش واحدها و محله های مسکونی حاکی از نحوه تجمع افراد و گروه های انسانی ، و تشکیل فضاها و مراکز اجتماعی و مذهبی گویای نضج نهادها و چگونگی افکار و ارزش ها در جامعه است. گروهی از اندیشمندان تحقق سه شرط را برای ارتقای هر نقطه ای از سرزمین به مکان شهری و پیدایش و رشد شهرها الزامی می داند. این سه شرط عبارتند از :

۱-    مساعدت محیط طبیعی یا محیطی گشاده دست و پر برکت .

۲-    درجه ای از تکامل دانش فنی .

۳-     سازمان اجتماعی مبتنی بر تقسیم کار.

یافته‌های موجود باستان شناسی و تاریخ شهر و شهرنشینی ، حدفاصل بین شرق دریای مدیترانه و رود سند در هندوستان را خاستگاه اولین شهرها و فرهنگ و تمدن شهری (البته نه به معنای نظام غالب اجتماعی ) معرفی کرده‌اند و کناره رودخانه های دجله و فرات یا بین النهرین ، نیل و سند را به ترتیب از جمله نخستین مکان های رویش شهرها اعلام داشته‌اند. [۷]

شهر از مفاهیم محوری نظریه سیاسی قدیم و برای اوضاع سیاسی آن زمان اهمیتی ویژه دارد. شهر یا پولیس واحد بنیادی سازمان سیاسی در سراسر جهان یونانی و رومی بود. و به ویژه دست کم در یونان از قرون سیاه تا دوره شکوفایی هلنی ، اهمیتی ویژه داشت . زندگی در شهر برای نخستین نظریه پردازان یونان مانند افلاطون و ارسطو جزئی از هستی انسانی آنان بود ، بنابراین در بیان معروف ارسطو که انسان را یک (Political animal ) می داند ،  Political به معنای اهل شهر یا شهر نشین است . ” پولیس ” کشور نسبتاً خودکفای کوچکی بود که به یک شهر متکی بود ، گو اینکه زمین های کشاورزی اطراف شهر نیز جزء لایتجزای آن به شمار می آمد . تابعیت این واحد هویت سیاسی اصلی هر کس بود و اهل پولیس بودن از یونانی بودن یا حتی از عضویت در فدراسیون های گوناگونی که گاه از کشور شهرها تشکیل می شد ، مهم تر بود . مردم به همین جامعه کوچک که تقریباً از همسایگان تشکیل می شد وفادار بودند و از آن انتظار حمایت داشتند.

نظریه پردازان درباره ماهیت شهر به گونه ای متفاوت استدلال می‌کرده‌اند اما به ویژه در دوره‌های استقرار دموکراسی ، ایده اصلی این بود که مشارکت در زندگی پولیس موجب رشد اخلاقی انسان می‌شود . مذهب او را سامان می‌بخشد ، فرهنگ او را می‌سازد و اولین وظیفه هر شهروند یا غیرشهروند (بیگانه ای که به طور قانونی ساکن شهر شده) است.

مفهوم شهروندی:

شهروندی ، یکی از مفاهیم اصلی اندیشه و عمل دموکراتیک است . شهروندان ، اعضای کامل و برابر اجتماع سیاسی دموکراتیک هستند ، هویّت آنها بر طبق حقوق و وظایفی شکل می گیرد که آن اجتماع را تعیین و تعریف می‌کند. تفسیرهای مختلف فراوانی درباره­ی ماهیّت شهروندی وجود دارد و اختلاف نظر در مورد آن تفسیرها ، سهم مهمی در تکامل مردم سالاری داشته است.

شهروندی تقریباً جذابیتی عمومی دارد . رادیکال‌ها و محافظه کاران به یک اندازه احساس می‌کنند که می‌توانند از زبان شهروندی برای حمایت از سیاست های تجویزی شان بهره‌گیرند . این بدان دلیل است که شهروندی هر دو عنصر فردگرایانه و جمع گرایانه را در خود دارد.[۸]

مفهوم شهروندی که به اتفاق مفهوم دموکراسی دولت–شهرهای یونان پدید آمد ، مشتق از مفهوم یونانی – رومی خودگردانی (اداره امور اجتماعی سیاسی به دست خویش) است. این مفهوم که در سده نوزدهم رواج یافت باید مجموعه‌ای از حقوق و وظایف بدانیم که رابطه میان دولت های ملی و یکایک شهروندان را معین و مشخص می‌کند خاستگاه‌های این مفهوم، بی گمان غریبند اما اصولش را بسیاری از جوامع دیگر هم اکنون پذیرفته‌اند.[۹]

مارشال مفهوم شهروندی را به سه بُعد تجزیه کرده است :

۱-    بُعد مدنی

۲-    بُعد سیاسی

۳-    بُعد اجتماعی[۱۰]

بنابر تقسیم بندی سه گاه مارشال ، بُعد مدنی شهروندی عبارت بود از حقوق ضروری برای آزادی‌های فردی ، از آزادی بیان ، مذهب ، اندیشه و سایر جنبه های آزادی فردی گرفته تا حق انعقاد قراردادهای معتبر .

بُعد سیاسی شهروندی ، عبارت بود از حق مشارکت شهروندان در اعمال قدرت سیاسی ، خواه در نقش عضو مجموعه ای که قدرت سیاسی به آن تفویض شده و خواه در نقش رأی دهنده‌ای که اعضای چنین گروهی را بر می‌گزینند .

بُعد اجتماعی شهروندی نیز ، عبارت بود از دامنه گسترده ای از حق حداقل بهره‌مندی از رفاه و تامین اجتماعی برای شهروندان تا حق سهیم شدن در میراث اجتماعی و حق گذراندن زندگی ، بر وفق معیارهای مرسوم در جامعه، خلاصه، تأمین حداقل های آموزش و بهداشت و رفاه اقتصادی و از این رو تمهید امکان بهره‌گیری از ویژگی های مدنی و سیاسی شهروندی .[۱۱]

بنا بر نظر مارشال ، گسترش شهروندی آثار تفرقه افکنانه تضاد طبقاتی در جامعه را مهار کرد و نابرابری‌های اجتماعی و اقتصادی حاصل از سرمایه داری و نظام طبقاتیش ، از یک سو ، و شهروندی به عنوان وضعیتی متضمن برابری اساسی حقوق ، از سوی دیگر ، وجود داشت.[۱۲]

مفهوم شهروندی ایده ای مردم سالارانه است. بنابراین مردمان تحت حاکمیت نظام های استبدادی، نظامی یا سلطنت مطلقه شهروند به شمار نمی‌آیند بلکه اتباع و متعلقین آن نظام‌ها هستند.[۱۳]

شماری از صاحب نظران معتقدند که پیرامون ماهیّت و طبیعت شهروندی نمی‌توان توافق حاصل کرد چرا که مفهوم و منزلت شهروندی به طور اجتناب ناپذیری به نسبت افراد با دولت و اقتصاد و ساختارهای طبقاتی بر می‌گردد. بعضی از مسائل حل نشده از قبل درباره شهروندی وجود داشته است. لیبرال‌ها به این دلیل شهروندی را ارزشمند می‌دانند که با اعطای حقوق ، فضای لازم را به فرد می‌دهد که فارغ از هر گونه دخالت ، منافع خود را دنبال نماید. از اواخر دهه ۱۹۸۰ متفکران چپ نیز شهروندی را به عنوان ایده ای رادیکال پذیرفتند. همواره این سوسیالیست ها بوده اند که شهروندی را حاوی نیروی بالقوه دموکراتیک دانسته‌اند. امّا در گذشته نگرش کلی چپ ها در مورد شهروندی با سوء ظن توأم بود . آن‌ها شهروندی را نه راه حلی برای بی عدالتی های سرمایه داری ، بلکه بخشی از مشکل قلمداد می‌کردند. در واقع به نظر می رسید که حقوق شهروندی به یک منطق سرمایه داری آغشته شده است. این حقوق به مشروع ساختن ماکیت خصوصی کمک می‌کند و بی‌عدالتی های جامعه طبقاتی را پشت  یک شعار انتزاعی عدالت ، پنهان می‌دارد. شکست کمونیسم ، کاهش سازماندهی طبقاتی و درک این موضوع که در جوامع ناهمگون نمی‌توان همه بی‌عدالتی ها را به اقتصاد نسبت داد ، باعث شد که بسیاری از سوسیالیست‌ها در رد مفهوم شهروندی تجدیدنظر کنند.[۱۴]


[۱]  کیث ، فاکس ، شهروندی ، ترجمه محمدتقی دلفروز ، نشر کویر، تهران ، ۱۳۸۱ ، چاپ اول ، ص ۲۵

[۲] بهاءالدین ، پازارگاد ، تاریخ فلسفه سیاسی ، انتشارات رواق ، تهران ، ۱۳۴۴ ، جلد اول ، صص ۶۸ و ۶۹

[۳]  فریدون ، جنیدی ، حقوق بشر در جهان امروز در ایران باستان ، نشر بلخ ، تهران ۱۳۷۸۸ ، ص ۱۸

[۴]  کیث ، فالکس ، همان ، ص ۳۳

[۵]  محمدتقی جعفری، تحقیق در دو نظام حقوق جهانی بشر از دیدگاه اسلام و غرب و تطبیق آن دو بر همدیگر ، انتشارات دفتر خدمات حقوقی و بین المللی ، ۱۳۷۰ ، ص ۲۱

[۶]  همان ، ص ۱۷۹

[۷] وینست فرانسیس ، کاستللو ، شهرنشینی در خاورمیانه ، ترجمه پرویز پیران و عبدالعلی رضایی ، نشر نی ، تهران ، ۱۳۶۸ ، چاپ اول ، صص ۵ تا ۷

[۸]  کیث ، فالکس ، همان ، ص۹

[۹]  سیمر ، مارتین لیپست ، دایره المعارف دموکراسی ، ترجمه به سرپرستی کامران فانی و نورا… مرادی ، ناشر کتابخانه تخصصی وزارت امور خارجه ، تهران ، بهار ۱۳۸۳ ، جلد دوم ، صص ۹۵۰ و ۹۵۱

[۱۰]  Drec Heater , What Is Citizenship . ( Cambridge : Polity Press , 1999 ) P.13

[۱۱] See . T . H . Marshall and Battamore , Citizenship and Social Class (Landon : Pluto Press , 1992 ) :P. 8 , P. 13

[۱۲] سیمور ، مارتین لیپست ، همان ، صص ۹۵۱  و ۹۵۲

[۱۳]  محمد ، قاری سید فاطمی ، چکیده مقاله مفهوم شهروندی در نظام حقوقی ایران در همایش بین المللی حقوق بشر و گفتگوی تمدن ها، نشریه ایران، ۳ و ۲/۰۴/۱۳۸۰

[۱۴] کیث ، فالکس ، همان ، صص ۹ و ۱۰

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

  رهبر انقلاب: امام بزرگوار فرمود: «آمریکا شیطان بزرگ است» بعضی اصرار دارند این شیطان بزرگ را به شکل فرشته‌ی نجات وانمود کنند، ملت ایران این شیطان را بیرون کرد؛ نباید بگذاریم وقتی از در بیرونش کردیم از پنجره برگردد و نفوذ پیدا کند.‌ آمریکا دشمنی خود را پنهان نمی‌کند؛ یکی لبخند می‌زند، یکی مصوبه […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)