پایگاه تبیینی تحلیلی مصداق

برای تبیین جایگاه و شاخصه‌های مسجد طراز اسلامی باید بازگشتی به صدر اسلام داشت و بررسی کرد که در آن زمان هدف از تشکیل بنای «مسجد» چه بوده و نیّات و خواسته‌‌های نبی اکرم(صلی الله علیه و آله) در مورد مسجد چیست؛ زیرا مشخص کردن کارکرد مسجد در  صدر اسلام می‌تواند بهترین الگو در تهیه و تدوین مسجد جامع طراز اسلامی باشد.

مسجد طراز نظام اسلامی

پایگاه تحلیلی مصداق امروزه، جامعه اسلامی ما همانند دیگر جوامع، از ویژگی‌ها و کارکردهای حقیقی مسجد در صدر اسلام فاصله دارد که برای رسیدن به الگوی مسجد طراز اسلامی نیاز  است این فاصله‌ها کم شود،  زیرا مسجد طراز اسلامی عهده‌دار نقش‌های مهمی در زمینه عبادی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی و نظامی و… است.

برای تبیین جایگاه و شاخصه‌های مسجد طراز اسلامی باید بازگشتی به صدر اسلام داشت و بررسی کرد که در آن زمان هدف از تشکیل بنای «مسجد» چه بوده و نیّات و خواسته‌‌های نبی اکرم(صلی الله علیه و آله) در مورد مسجد چیست؛ زیرا مشخص کردن کارکرد مسجد در  صدر اسلام می‌تواند بهترین الگو در تهیه و تدوین مسجد جامع طراز اسلامی باشد. با الگوبرداری از مساجد صدر اسلام می‌توان به مسجد طراز اسلامی در جامعه کنونی دست یافت. لازم به توضیح است که مسجد طراز اسلامی عنوانی است که نخستین بار مقام معظم رهبری در پیامی که به نوزدهمین اجلاس سراسری نماز(۱۸ مهرماه ۸۹)  دادند، خواستار رسیدن به چنین مسجدی شدند. منظور از مسجد طراز اسلامی، رسیدن به مسجدی است بر اساس قاعده و روش صدر اسلام. لذا سعی خواهد شد، نکات و مطالبی را با محوریت نگاه و اندیشه رهبر معظم انقلاب به این موضوع ارائه شود:

اگرچه در خصوص تعریف و مختصات «مسجد طراز نظام اسلامی» غیر از چند پژوهش موردیِ محدود و یک کتاب کوچک مستقلّ که آن هم عصاره یک رسالۀ دکترا بوده است‌،  تحقیقات شایسته و بایسته‌ای صورت نگرفته است؛  امّا از بررسی مجموع دیدگاه‌های منتشره در خصوص مسجد و انتظارات کارکردی آن می‌توان سه تلقّی از مفهوم « مسجد طراز اسلامی» احصاء نمود:

 

۱ـ رویکرد تاریخی، سنّتی

عدّه‌ای مقصودشان از «مسجد طراز اسلامی» یا «مسجد طراز نظام اسلامی»، همانا مسجدی است که به‌طور کامل منطبق بر ویژگی‌ها و کارکردهای مسجد در صدر اسلام و به خصوص در زمان حکومت نبوی در مدینه الرّسول(صلی الله علیه و آله) باشد.[۱] این تلقّی اگر چه از لحاظ ابتناء بر روش و سیره پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) بسیار صواب و قابل تقدیر است و حتّی گاهی در ظاهر منطبق با فرمایشی از امام راحل(ره) است که فرمودند: « امیدوارم موفّق به این امر بشوید و مساجدمان برگردد به حال مساجد صدر اوّل»[۲] امّا نگرشی جامع و پویا نیست.

به عبارت دیگر، احیای تمام کارکردها و نقش‌های مسجد در عصر نبوی(صلی الله علیه و آله)، امری بسیار ضروری و شایسته است؛ امّا چنانچه از فرمایش حضرت امام راحل(ره) و نظایر آن چنین برداشت شود که سقف و نهایت نقش‌آفرینی و کارکرد مسجد همان است که در صدر اسلام ظهور و بروز پیدا کرد و کسی حقّ ندارد کارکردی فراتر از آن را برای مساجد تعریف نماید، چنین برداشتی به‌طور قطعی ناصواب و عامل رکود و ایستایی خواهد بود.

نکته شایان توجه در اینجا این است که سخن حکیمانه امام راحل(ره) که به‌طور قطعی نمی‌تواند به تنهایی و بدون توجّه به سایر مبانی و دیدگاه‌های دیگر ایشان مورد استناد قطعی قرار گیرد، ناظر بر مقایسه دوران پیش و اوایل دوران پس از انقلاب با دوران صدر اسلام است. در واقع، امام راحل(ره) در مقام اعلام عدم ‌رضایت از وضع موجود مساجد در ابتدای انقلاب و فاصله بسیار زیاد آن از جایگاه و کارکردها شایسته آن است و با ارجاع اذهان به اوضاع مساجد در صدر اسلام و عصر حکومت اسلامی پیامبر اکرم(ص)، قصد داشته‌اند این حقیقت را یادآوری و القاء کنند که باید کارگزاران نظام اسلامی تلاش کنند تا مساجد به عنوان کانون‌های اصلی شکل‌گیری انقلاب به تراز لایق خود برگردند. از طرف دیگر، در زمان شخص امام راحل‌(ره) هم مساجد به پایگاه خدماتی تبدیل شده بودند که شاید هرگز در طول تاریخ سابقه نداشته است.

 

۲ـ رویکرد حدّاقلی

گروهی از صاحب‌نظران و محقّقان بر این باورند که کارکردها و نقش‌های مسجد در عهد نبوی(ص)، بر دوگونه بوده است:

الف) کارکردهایی که مربوط به مسجد، بما هو مسجد می‌شود، فارغ از اینکه حکومت و حاکمیّت اسلامی ‌باشد یا نه و صرف‌نظر از اینکه در حکومت اسلامی، حاکم پیامبر(ص) یا امام معصوم(ع) یا ولی فقیه غیرمعصوم باشد.

ب) کارکردهایی که ناشی از اختیارات انحصاری حاکم معصوم(ع) است و به‌طور مستقیم به شئون و اختیارات ایشان بازمی‌گردد.

این گروه ـ که اغلب دارای مبانی اسلام‌شناختی غیرپویا و کم‌بهره از تأثیرات زمان و مکان هستند ـ در سایه دسته‌بندی مذکور، چنین نتیجه می‌گیرند که مهم‌ترین وظیفه مساجد، برپایی نماز جماعت، مجالس ذکر و دعا و موعظه و حداکثر – ‌‌‌در بُعد اجتماعی‌ – همکاری مؤمنان برای رفع نیازهای مادّی و مالی نیازمندان محلّ و تسکین آلام آنهاست. متأسّفانه باید گفت این دیدگاه – ‌دانسته و ندانسته ‌- حاشیه‌ای از تئوری دشمن ساخته «سکولاریسم» و جدایی دین از دنیا و سیاست است که گاه آگاهانه از تریبون‌های روشنفکران دینی مطرح می‌شود و گاه ناآگاهانه بر زبان و قلم متدیّنین سنّتی جاری می‌گردد.

 

۳ـ رویکرد حدّاکثری(فقه پویا)

به هر حال، با تکیه بر دو مبنای اصولی و عمده در فقه شیعه، معتقدیم که کارکردهای مسجد در دوران نظام اسلامی، علاوه بر شمول کلّیه کارکردهای مسجد در نظام اسلامی نبوی(ص)، می‌تواند و باید بتواند – ‌ضمن رعایت اصول و ارزش‌های بنیادین تفکّر اسلامی – شامل کارکردها و نقش‌های نوینی متناسب با نیازها و مقتضیّات جدید باشد.

 

احصاء برخی ویژگی های مساجد طراز اسلامی

براساس بیانات و پیام های راهگشای رهبر معظم انقلاب در سال های اخیر می توان سایر ویژگی های امام جماعت و متولیان مسجد را در موارد زیر خلاصه نمود:

  1. غمگساری و راهنمایی و همدلی را در کنار اقامه‌ی نماز توسط امام جماعت(۱۳۸۰/۰۶/۱۵)؛
  2. استفاده از روحانیون جوان و پرنشاط در کنار امامان محترم جماعت با سن بالاتر(۱۳۸۰/۰۶/۱۵)؛
  3. انجام مدیریت محتوایی و معنویِ مسجد توسط روحانی مسجد به صورت خردمندانه و مسئولانه و حتی عاشقانه(۱۳۹۰/۰۷/۱۹)؛
  4. تماس و رابطه تنگاتنگ با مأمومین مسجد توسط امام جماعت(۱۳۹۲/۰۶/۱۳)؛
  5. اقامه نماز صبح به صورت روزانه در مساجد(۱۳۷۵/۰۶/۳۱)؛
  6. تشویق دانش آموزان برجسته و ممتاز در هر محل، توسط امام جماعت(۱۳۸۹/۰۷/۱۸)؛
  7. بهر مندی از ظرفیت شوق‌آوری و شورآفرینی مساجد برای جذب قشرهای مختلف مردم(۱۳۸۴/۰۵/۳۰)؛
  8. احساس مسئولیت در قبال جوانان و نوجوانان و رونق بخشیدن روزبه‌روز به نماز؛ (۱۳۹۱/۰۶/۱۵)
  9. جذب دلهای پاک جوانان بوسیله زمزمه‌ی محبت متولیان و مدیران و امنای مساجد(۱۳۸۹/۰۷/۱۸)؛

تقویت ابزارهای فرهنگی، هنری، عمران معنوی مساجد بوسیله برنامه‌ریزی صحیح(۱۳۸۴/۰۵/۳۰)؛

  1. توجه به آسایش همسایگان مساجد و عدم پخش صداهای آزاردهنده بویژه در شب(۱۳۸۹/۰۷/۱۸)؛
  2. حفظ پاکیزگی، زیبایی و آرامبخشی مساجد؛(۱۳۹۰/۰۷/۱۹)
  3. برقراری همکاری و پیوند شایسته‌‌ای میان مسجد و مراکز آموزشی در هر محل(۱۳۸۹/۰۷/۱۸)؛
  4. کمک به ازدواج جوانان، تشویق افراد موفق در عرصه های علمی، اجتماعی، هنری و ورزشی و غمگساری با غمدیدگانی و برقراری و استحکام ارتباط با نوزادانی که متولد می شوند(۱۳۸۹/۰۷/۱۸)؛
  5. غبارروبی مساجد، به شکل شایسته(۱۳۷۵/۰۶/۳۱)؛
  6. مردمی و همگانی شمردن خدمت به مسجد(۱۳۷۵/۰۶/۳۱).

در منظومه فکری حضرت آیت الله خامنه ای، مسجد نباید تنها در یک یا دو عرصه مشغول فعالیت باشد و نقش امام جماعت نیز تنها نباید به یک پیشنماز تقلیل یابد تا بتواند نقش تمدن ساز خویش را ایفا نماید: «… خب، مسجد بر محور چنین گوهری شکل می گیرد؛ اجتماعی است بر گِرد یک‌چنین حقیقت درخشانی. بنابراین مسجد اهمّیّت دارد، پایگاه است؛ همچنان‌که معروف شده در زبانها واقعاً پایگاه است. نه‌فقط پایگاه برای فلان مسئله‌ی اجتماعی، [بلکه‌] مسجد می تواند پایگاه همه‌ی کارهای نیک باشد؛ پایگاه خودسازی، انسان‌سازی، تعمیر دل و تعمیر دنیا و مقابله‌ی با دشمن و زمینه‌سازی برای ایجاد تمدّن اسلامی و بصیرت‌افزاییِ افراد؛ و هَلُمَّ جَرّا. مسجد یک چنین جایگاهی است. بنابراین پیش‌نمازی مسجد تنهاوظیفه‌ی امام جماعت نیست؛ پیش‌نمازی هم یکی از کارها است. اقامه‌ی نماز، اقامه‌ی حق و عدل، اقامه‌ی دین، ابلاغ احکام دینی، وظیفه‌ی ما به‌عنوان پیش‌نماز و به‌عنوان امام جماعت است. یعنی محور مسجد امام جماعت است، مسجد بر محور امام جماعت [است‌]. خب اگر این شد، احساس مسئولیّت انسان سنگین خواهد شد[۳]


[۱]  ر.ک: کتابهای لغت: فرهنگ معین، لغتنامه دهخدا، ذیل واژه «طراز».
[۲] صحیفه امام خمینی، جلد ۱۷، صفحه ۴۱.
[۳] بخشی از بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار ائمه جماعات مساجد استان تهران، مورخ: ۳۱/۰۵/۱۳۹۵.

مطالب مرتبط:

درج شده در پایگاه تبیینی تحلیلی مصداق- کد خبر68952 - تاریخ شنبه ۱۴ مهر ۱۳۹۷