۲۹ مهر ۱۳۹۷ مصادف با   10 صفر 1440
تاریخ: ۴ مهر ۱۳۹۷ |   تعداد بازدیدها: 12,841
کد خبر:68770
| ف | | |

مسجد در اندیشه رهبر معظم انقلاب (7)

رسالت مساجد در اقتصاد جوامع اسلامی

یکی از نکاتی که اولین بار با دیدن ابنیه تاریخی و آثار باستانی به جا مانده از گذشته، به ویژه بعد از ورود اسلام به ایران، توجه همه را جلب می‌کند، نزدیکی دو مرکز بزرگ عبادی و اقتصادیِ آن زمان، یعنی مسجد و بازار است که حکایت از ارتباط عمیق آن‌ها دارد. مساجد از صدر اسلام، علاوه بر کارکردهای معنوی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، کارکردهای اقتصادی نیز داشته‌اند؛ از این رو در ایران نیز بعد از ورود اسلام، این نقش مساجد پررنگ می‌باشد، به گونه‌ای که مساجد در دل بازار‌ها خودنمایی کرده و با حفظ این رویکرد، فعالیت‌های اقتصادیِ مسلمانان به وظایف عبادی آن‌ها گره خورده بود.

پایگاه تحلیلی مصداق مسجد در جامعه نبوی به عنوان اصلی ترین نهاد مذهبی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، قضائی، آموزشی، فرهنگی و هنری مطرح بود، الگویی که خیلی زود به سایر بلاد اسلام منتقل شد. همان گونه که در گذشته نیز ذکر شد، مسجد کارکردهای متنوع و گوناگون عبادی – نیایشی، سیاسی- انقلابی، اجتماعی- اقتصادی، هویتی- فرهنگی، آموزشی – تربیتی، تبلیغی – ارتباطی و … در تاریخ اسلام داشته است، لذا به طور عمده مساجد محور فعالیت­ های مختلف اجتماعی بوده است. همانگونه که در نوشتارهای قبل اشاره شد، می­توان براساس یافته های علمی و شواهد تاریخی و نیز براساس بیانات و پیام های رهبر معظم انقلاب کارکردهای زیر را برای مسجد طراز انقلاب اسلامی ترسیم نمود:

در این بین، یکی از کارکردهای مسجد، کارکرد اقتصادی است، در صدر اسلام مسجد محل حفظ و نگهداری اموال نقدی عمومی(بیت المال) در مسجد بوده، گرچه امروز این کارکرد اقتصادی به اعطای وام قرض الحسنه، کمک به نیازمندان و … تقلیل یافته است. در ابتدای شکل گیری مسجد یکی از مواردی که بعد از عبادت در میان مسلمین رواج داشت مقوله بازرگانی بود. لذا در آن بازه تاریخی، مساجد به عنوان مراکز خدمات اقتصادی به مکانی برای خرید و فروش بین بازرگانان و محلی برای نگه داری بیت المال تبدیل شده بود.

از جمله فعالیت‌های مسجد در صدر اسلام، امور اقتصادی بود. بنابر شواهد تاریخی، اموال عمومی در مسجد گردآوری و از آنجا در بین مسلمانان توزیع می‌گردید؛ غنائم جنگی نیز پس از جنگ به مسجد انتقال می‌یافت و در آنجا بین رزمندگان تقسیم می‌شد.
در صدر اسلام، هرگاه مالى از ناحیه ‏اى به مدینه مى‏ رسید آن را به مسجد پیامبر اکرم(صلوات الله علیه)  مى‏ آوردند و طبق نظر آن حضرت میان مردم تقسیم مى‏ شد. این دستورات و قوانین فراگیر اسلام در شکل‏ گیرى اجتماعى، سیاسى و اقتصادى جوامع مؤثر بوده است، چنانکه تا قرن ‏ها، بیشتر فعالیت ‏هاى شهرهاى اسلامى بر مدار یک مسجد با موقعیت مرکزى انجام مى‏ گرفت و مساجد به ویژه مسجد جامع، به شهرهاى اسلامى چهره‏اى کاملاً خاص مى‏ بخشید، این نقش کانونى (مسجد جامع و بازار با محله‏ هایش) همواره منشأ تحرک‏ هاى اجتماعى، سیاسى و اقتصادى در اسلام و نیز روابط نزدیک دانشمندان با طبقه متوسط شهرى بوده است.

نقش مساجد در نظام اقتصاد اسلامی
اگر چه مقوله اقتصاد در جهان امروز بسیار و پیچیده و لایه های متنوع و متعددی دارد، ولی تجهیز مساجد به موسسات قرض الحسنه و محل دریافت نذورات و وجوهات شرعیه مثل خمس و زکات امر مبارکی است. مهم آن است که مسجد بیش از این مورد اقبال و توجه باشد. اگر مدیریت و رهبری مسجد، مورد تجدید نظر قرار گیرد، کارکرد اقتصادی آن نیز قابل ملاحظه خواهد بود.[۱]

اساس نظام اقتصاد اسلامی در استقلال اقتصادی نهفته است و بنیان های اقتصادی کشور باید بر پایه های مستحکم داخلی استوار باشد و با درون زایی و تولید داخلی، اتکا به فرصت های خارجی به کمترین میزان ممکن برسد و ثانیاً علم و دانش نقش بی بدیل خود را در رشد اقتصادی ایفا کند و تولید علم در کشور متناسب با نیازهای روز جامعه منجر به تولید اقتصادی هماهنگ شود. رهبر انقلاب در این زمینه فرموده اند: «اقتصاد مقاومتی اقتصاد درون‌زا است، اقتصادی است که در داخل پایه‌های مستحکمی دارد که تکانه‌های بین‌المللی و جهانی و اقتصادی آن را از جا درنمی برد[۲]

لذا مساجد می توانند مهم ترین پایگاه برای ترویج این نوع اقتصاد باشند و حتی می توانند کانونی برای انجام فعالیت های مربوطه باشند. مسجد می تواند با جذب نخبگان و ایجاد بستر مناسب برای فعالیت های علمی و عملی آنها، راه را برای تحقق این هدف مهم هموار کند. تشکیل حلقه های فکری و ایجاد بحث و نظر در بین جوانان به طور قطع تاثیر خوبی بر شکل گیری این ایده خواهد داشت.[۳]

ماهیت اقتصادی مساجد
یکی از نکاتی که اولین بار با دیدن ابنیه تاریخی و آثار باستانی به جا مانده از گذشته، به ویژه بعد از ورود اسلام به ایران، توجه همه را جلب می‌کند، نزدیکی دو مرکز بزرگ عبادی و اقتصادیِ آن زمان، یعنی مسجد و بازار است که حکایت از ارتباط عمیق آن‌ها دارد. در گذشته، مساجد به عنوان مرکزیت شهر‌ها و محل اجتماع مردم شناخته می‌شده و در واقع مسجد عامل جهت دهی به تمامی فعالیت‌های افراد اعم از فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی بوده است. مساجد از صدر اسلام، علاوه بر کارکردهای معنوی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، کارکردهای اقتصادی نیز داشته‌اند؛ از این رو در ایران نیز بعد از ورود اسلام، این نقش مساجد پررنگ می‌باشد، به گونه‌ای که مساجد در دل بازار‌ها خودنمایی کرده و با حفظ این رویکرد، فعالیت‌های اقتصادیِ مسلمانان به وظایف عبادی آن‌ها گره خورده بود.

مساجد بازار معمولا جدای از مساجد محلات ساخته شده و محل رفت و آمد تجار، بازاریان و فعالان اقتصادی بود. همین مسأله موجب می‌شد مباحث اقتصادی و اخبار تجارت در این مساجد بین نمازگزاران رد و بدل و در خلال آن فرهنگ رفتار صحیحِ دینی در انجام معاملات و فعالیت‌های اقتصادی بین بازاریان اشاعه پیدا کند. از آنجایی که پیوند فعالیت‌های اقتصادی با امور عبادی، بهترین ضامن اخلاق مداری و رعایت انصاف در انجام معاملات و خرید و فروش هاست، لذا رفت و آمد بازاریان مسلمان به مسجد و کنار هم قرار گرفتن آن‌ها در فضایی معنوی، در ترویج فرهنگ مذکور نقش موثری داشت.[۴]

لذا مقام معظم رهبری معتقدند مساجد باید در هر محله و شهری، مایه خیر و برکت برای مردم باشند: « مسجد باید در هر منطقه و محل؛ مأمن و مایه‌ی خیر و برکت باشد و به طریق اولی، وسیله‌ی زحمت و آزار مجاوران نگردد[۵]

مساجد، مراکز وصول مالیات‌های اسلامی
همانگونه که حضرت علی (ع) فرموده‌اند: خداوند سبحان روزی‌های تهیدستان را در دارایی‌های توانگران قرار داده، پس هیچ فقیری گرسنه نشد، مگر به واسطه منع ثروتمند… یکی از وظایف مسلمانان در زمینه‌های اقتصادی، طبق اشاره روایت مذکور، پرداخت مالیات‌های اسلامی (خمس، زکات و…) است. پرداخت خمس و زکات، یک عمل اقتصادی است که به امور عبادی گره خورده و در قرآن کریم نیز بار‌ها پرداخت زکات در کنار نماز تاکید شده و ضامن قبولی آن است.

با توجه به ویژگی‌ها و اهداف بسیار متنوع نظام اقتصادی اسلام در مقایسه با مکتب‌های دیگر، حکومت دینی برای تأمین مخارج مالی خود، به درآمدهای گوناگونی نیاز دارد و مالیات به عنوان یکی از مهم‌ترین راه‌های درآمدی حکومت، در رسیدن به اهدافی مانند تامین مالی مخارج و هزینه‌های عمومی، تحقق عدالت اجتماعی، رشد و توسعه اقتصادی، اجرای سیاست‌های اقتصادی و… اهمیت خاصی دارد.

در گذشته، با توجه به بی‌عدالتی‌های اقتصادی موجود در حکومت‌ها، مردم غالبا اموال خود را از نمایندگان حکومتی پنهان می‌کردند؛ در عوض با مراجعه به مساجد و ائمه جماعات و اعتماد به آن‌ها به عنوان وکلای مراجع، اقدام به پرداخت خمس، زکات و… می‌کردند. به این ترتیب مساجد از مراکز وصول مالیات‌های اسلامی بودند، همین امر نیز موجب استقلال اقتصادی نهادهای تشیع در طول تاریخ بوده است. بنابراین امروزه با احیای این سنت پسندیده و ورود مساجد در زمینه دریافت مالیات‌های اسلامی، همچنین کمک به ساماندهی این امر، می‌توان کارآیی اقتصادی را در جهت شفاف سازی گردش‌های مالی جامعه افزایش داد. علاوه بر آن مساجد و متولیان فرهنگی آن با فرهنگ‌سازی و تشویق نمازگزاران در اهتمام جدی به پرداخت این مالیات‌ها می‌توانند نقش موثری ایفا کنند.[۶]

از سویی یکی از مهمترین خواسته جوانان حمایت اقتصادی از کسب و کار و در مواقع بحرانی کمک مالی است و  این امر در مساجد توسط هیات امنا بوسیله صندوق‌های قرض الحسنه انجام می‌پذیرد که مهترین بخش آن، اعطای وام به جوانان است که با وجود بانکهای مختلف در اکثر مساجد کارکرد خود را از دست داده اما با احیاء آن می‌توان به جذب افراد به مسجد کمک کرد. از سوی دیگر، کارکرد دیگر مسجد در بخش اقتصادی اجتماعی آن، معرفی افراد جویای کار به صاحبان مشاغل در خود مساجد است، نقش واسطه گری این افراد توسط امام جماعت به عنوان معتمد محله و یا توسط یکی از اعضای سرشناس هیات امنای مسجد نیز از جمله کارکردهای آشکار مسجد است که مغفول مانده و در کنار آن حمایت از کسب و کارهای تازه نمازگزاران درجه اهمیت بالایی را به خود اختصاص داده است، به طور مثال اگر کسی از نمازگزاران به کار جدیدی مشغول شده است و کالایی تولید می‌کند، معرفی این فرد به بقیه نمازگزاران و خرید جنس از او باعث تقویت اقتصادی او شده و به مسجد به عنوان پشتوانه عاطفی نگاه خواهد کرد.

در یک نگاه کلی می توان گسترش فرهنگ نماز و حضور مسلمین در نمازهای جماعت و تزکیه نفس ایشان را مقدمه اصلاح امور اقتصادی دانست، زیرا « نماز برترین‌ چیزی‌ است‌ که‌ می‌تواند همه‌ی‌ افراد جامعه‌ی‌ مسلمان‌ را به‌ تهذیب‌ اخلاقی‌ و تعالی‌ روحی‌ و معنوی‌ برساند … به‌ طور طبیعی‌ نمازگزار را به‌ دوری‌ از گناه‌ و آلودگی‌ فرامی‌خواند: «ان‌ الصلوه‌ تنهی‌ عن‌ الفحشاء و المنکر». این‌ فراخوانی‌ پیوسته‌، توانایی‌ آنان‌ را دارد که‌ هر کس‌ را از منجلاب ها رها سازد و عروج‌ بخشد… اکنون‌ هنگامی‌ که‌ می‌بینیم‌ نماز با این‌ ویژگی ها و کارسازی‌ استثنایی‌اش‌، گستردگی‌یی‌ به‌ اندازه‌ی‌ گستره‌ی‌ همه‌ی‌ جامعه‌ی‌ اسلامی‌، دارد، یعنی‌ همه‌ در هر حال‌ و هر جا وظیفه‌ دارند آن‌ را به‌ جای‌ آورند و هیچکس‌، هرگز از قلمرو این‌ فریضه‌ی‌ الهی‌ بیرون‌ نیست‌، در می‌یابیم‌ که‌ اندازه‌ی‌ تأثیر آن‌ در تأمین‌ شرط نیکبختی‌ یک‌ ملت‌ و یک‌ جامعه‌، چقدر زیاد است‌. حقیقت‌ آن‌ است‌ که‌ هرگاه‌ در میان‌ مردمی‌، نماز ـ با همه‌ی‌ شرایطش‌ ـ رواج‌ داشته‌ باشد همین‌ یک‌ واجب‌ الهی‌ آنان‌ را تدریجاً به‌ همه‌ی‌ نیکبختی ها می‌کشاند و خیمه‌ی‌ دین‌ را در زندگی‌ آنان‌ برپا می‌سازد[۷] 


[۱] برگرفته از یادداشتی از دکتر ساجدی نیا با عنوان فلسفه به وجود آمدن مسجد و کارکرد اساسی آن، در تاریخ جمعه ۰۱ شهریور ۱۳۹۲، به آدرس اینترنتی: https://shafaqna.com
[۲] بیانات در دیدار شرکت‌کنندگان در نهمین همایش ملی «نخبگان فردا» ۹۴/۷/۲۲
[۳] برگرفته از مقاله«مسجد؛ بستر ترویج فرهنگ اقتصاد مقاومتی» به آدرس اینترنتی: http://www.masjed.ir
[۴] برگرفته از مقاله کارکردهای اقتصادی مساجد، انتشار یافته در خبرگزاری تهران پرس، کد خبر: ۶۹۰۹۹ تاریخ انتشار: ۰۴/آبان/۱۳۹۳٫
[۵] بخشی از بیانات رهبر معظم انقلاب، مورخ: ۲۰/۰۷/۱۳۸۹.
[۶] برگرفته از مقاله کارکردهای اقتصادی مساجد، انتشار یافته در خبرگزاری تهران پرس، کد خبر: ۶۹۰۹۹ تاریخ انتشار: ۰۴/آبان/۱۳۹۳٫
[۷] بخشی از بیانات رهبر معظم انقلاب، مورخ: ۱۴/۰۶/۱۳۷۴.

مطالب مرتبط:

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

اولین نفری باشید که نظر میگذارد

avatar

اصل عدالت اگر چه به عنوان یکی از مهمترین رکن های دین اسلام مطرح اسـت اما تـاکنون بیـان روشن و کاملی درباره معیارهای عدالت، بویژه در حوزه «اقتصادی و نسبت آن با عدالت اجتمـاعی» توسط متفکران اسلامی ارائه نشده اسـت. امام خمینی(ره): در ترسیم مسیر حرکت جمهوری اسلامی، عدالت را به عنوان سنگ‌بنایی اساسی معرفی […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی