۲۹ مهر ۱۳۹۷ مصادف با   10 صفر 1440
تاریخ: ۲ مهر ۱۳۹۷ |   تعداد بازدیدها: 11,063
کد خبر:68731
| ف | | |

مسجد در اندیشه رهبر معظم انقلاب (5)

کارکردهای اجتماعی مسجد

امروزه کارکرد اجتماعی مسجد مورد غفلت واقع شده است و اگر این کارکرد در مساجد تقویت شود بسیاری از مشکلات اجتماعی و معضلات جامعه رفع می‌شود. مسجد پویا برای یک جامعه مسلمان بازوی کارآمدی به‌شمار می‌رود، چون قادر است مسائل دینی را متناسب با شرایط و احوال زمان متحول کند.

پایگاه تحلیلی مصداق/ مسجد، محل گردهمایی مسلمانان و تجلیگاه پرشکوه انسجام و یک پارچگی ملت مسلمان است. مسجد، حافظ سلامت دین و جامعه است و نمایش وحدت و همدلی نمازگزاران، بقای اسلام را تضمین می‌کند. حضور نمازگزاران در مسجد، امید دشمنان اسلام را به ناامیدی بدل می‌سازد.وحدت اجتماعی، عنصری اساسی برای سلامت و بقای اصل و اساس هر جامعه‌ای است. مسجد در تحکیم این عنصر اساسی، نقشی بس بزرگ ایفا می‌کند. افراد مختلف، زن و مرد، بزرگ و کوچک، صاحبان افکار و سلیقه‌های مختلف، همه در یک جا گرد هم می‌آیند. همدل و همسو و دوش به دوش یکدیگر می‌ایستند.

مسجد کانون اتّحاد و همبستگی، انس و الفت مسلمانان با یکدیگر است. مسلمانی که به‌طور منظّم و در زمان‌هایی ویژه، مانند نمازهای روزانه و نماز جمعه و با آدابی خاصّ، مانند با وضو و طهارت بودن، در اجتماعی عبادی شرکت می‌کند، خودآگاه یا ناخودآگاه در معرض تربیت دینی قرار می‌گیرد و آثار مهمّ اخلاقی و رفتاری و حسّ همبستگی اجتماعی در وجود او نمایان می‌شود.

مسجد از صدر اسلام تا به امروز محور فعالیت های اجتماعی و گروهی بوده است و  پیامبر(ص) در سال اول هجری، پیش از ورود به مدینه به درخواست مردم ساکن در محله یا منطقه قبا، دستور ساخت این مسجد را صادر کرد. ورود آن حضرت به قبا را دوشنبه، دوازدهم یا چهاردهم ربیع الاول نوشته‌ و آورده‌اند که او در مدت اقامت یک هفته‌ای خود در قبا مسجدی را با همکاری مسلمانان بنا کرد.[۱] این حرکت پیامبر حاکی از اهمیت و ضرورت وجود مسجد در جامعه اسلامی است.

البته در کنار ترسیم وضعیت مطلوب، جای این سوال است امروز با کارکردهایی که فضای اجتماعی کنونی مثل موسسات مردم نهاد و گروه های اجتماعی مستقل دارند و در کنار آن فضاهای مجازی با این گستردگی و امکاناتی را که در اختیار آحاد مردم قرار می دهد مسجد چه کارکردهای اجتماعی در این زمانه می تواند داشته باشد؟ که باید در نوشتارهای آتی بیشتر درباره آن سخن گفت.

اما آنچه ما در این یادداشت، به دنبال بیان آن هستیم،  کارکرد های حقیقی و اثر گزار مسجد در عرصه فعالیت های اجتماعی است که با تبلیغات دشمن و افزایش مشغله های دنیوی مردم، کم رنگ تر شده است، به همین جهت مقام معظم رهبری به نقش اجتماعی مساجد تاکید دارند و فرموده اند: « مسجد پایگاه انواع و اقسام فعّالیّت های اجتماعی است؛ یعنی وقتی ما مردم را گرد این محور جمع کردیم، از آنها چه می خواهیم. یکی از چیزهایی که می خواهیم این است که به فعّالیّت های اجتماعی بپردازند[۲]

همانگونه که در قبل نیز اشاره شد، کارکردهای مساجد براساس جایگاه و نقش­ های متنوعی که در آموزه ­های دینی و در طول تاریخ برای آن تصور شده است، بسیار متنوع و متعدد است که دارای همپوشانی­ های زیادی نیز می ­باشد. که در تصویر زیر به محوری ترین کارکردهای مساجد در نگاه رهبری اشاره شده است:

امروزه کارکرد اجتماعی مسجد مورد غفلت واقع شده است و اگر این کارکرد در مساجد تقویت شود بسیاری از مشکلات اجتماعی و معضلات جامعه رفع می‌شود. مسجد پویا برای یک جامعه مسلمان بازوی کارآمدی به‌شمار می‌رود، چون قادر است مسائل دینی را متناسب با شرایط و احوال زمان متحول کند. از همان روزهاى آغاز نهضت اسلامى بسیارى از امور با مساجد مرتبط بودند؛ امور داورى، قضاوت، حل‌وفصل دعاوى، مسائل مهم و اساسى اجتماعى، مشورت و طرح جنگ، پذیرش وفود، اعزام نماینده به نقاط دیگر، اجتماعات عمومى، پرستارى بیماران و مجروحان و اعلام وظایف حکومتى در مسجد صورت مى‌گرفت.

مساجد در کنار بسترسازی جهت ایجاد حرکت‌های انقلابی در دیگر زمینه‌ها نیز بسیار فعال ظاهر شده و با بسیج امکانات و نیروهای مردمی، سعی در رفع نیازها و کمک‌رسانی در مواقع مورد نیاز به نیازمندان و آسیب‌دیدگان داشتند. ازجمله می‌توان از در کمک‌رسانی به مردم در جریان وقوع بلایای طبیعی (نظیر زلزله بوئین زهرا و زلزله‌ سال ۱۳۴۷ جنوب خراسان و‌ سال ۱۳۵۷ طبس) نام برد.

با اوج‌گیری انقلاب اسلامی در اواخر عمر رژیم شاه، مساجد این امکان را برای انقلابیون فراهم می‌آوردند که تحت هر شرایطی و در هر موقعیتی، مسائل مربوط به حرکت اسلامی را زنده نگه داشته و تداوم ببخشند. مساجد در دوران دفاع‌مقدس ازجمله مراکز مهم اعلام اقلام مورد نیاز جبهه‌ها و نیز محل جمع‌آوری کمک‌های مردمی بودند. صرف‌نظر از ارزش مادی کمک‌های مردمی که در خور توجه است، حضور معنوی آحاد مختلف مردم در امر کمک‌رسانی به جبهه‌ها شگفت‌آور بود.

رهبر معظم انقلاب کارکرد اجتماعی مسجد را معطو فبه تمام شئون و ابعاد زندگی فردی، گروهی و اجتماعی مردم و جامعه اسلامی معرفی می­ کنند: « نشانه‌ى دیگر [حقگزاری نماز]، آبادى مساجد و افزایش نمازهاى جماعت است، و این به معناى بروز برکات نماز در سطح همکارى و همدلى اجتماعى است. بى‌شک این فریضه نیز با همه‌ى اتکالش به عامل درونى یعنى توجه و ذکر و حضور، همچون دیگر واجبات دینى، ناظر به همه‌ى عرصه‌ى زندگى انسان است و نه به بخشى از آن یعنى زندگى فردى و شخصى هر کس. و آن‌جا که پاى فعالیّت و نشاط دستجمعى افراد جامعه به میان مى‌آید، نماز همچون گرم‌ترین و پرشورترین عبادت دستجمعى، نقش بزرگى را بر عهده مى‌گیرد. مظهر این خصوصیت، همین نمازهاى جماعت پنجگانه و نماز جمعه و نمازهاى عید است[۳]

مسجد؛ مرکز مطالبات مردم
وقتی مسجد به‌عنوان بنیادی‌ترین نهاد دینی و مدنی تحکیم یابد، آحاد مردم به مساجد هجوم می‌آورند، زیرا در کنار نیازهای معنوی و عبادی، مطالبات مادی و روزمره خود را نیز از طریق مساجد تأمین‌شده می‌دانند.

یکی از مهم‌ترین کارکردهای مسجد، توجه و رسیدگی به امور نیازمندان و فقرای جامعه است. مسجد به‌واسطه آن‌که می‌تواند به شیوه صحیح و از طریق کانال‌های مطمئن، فقرای محله را شناسایی کند و محرم ایشان باشد، بهترین پایگاه رسیدگی به احوال محرومان و سامان‌دادن به مشکلات ایشان است. همچنین معمار کبیر انقلاب اسلامى با الهام گرفتن از روش و سیره نبى‌اکرم(ص) مردم را به فرهنگ اصیل اسلامى توجه داد و با توجه به نبودن امکانات، از مساجد براى ساماندهى حرکت‏‌هاى سیاسى، اجتماعى و سنگر مبارزات انقلابیون بهره برد: «مسجد در اسلام و در صدر اسلام همیشه مرکز جنبش و حرکت‏‌هاى اسلامى بوده و از مسجد تبلیغات اسلامى شروع مى‌‏شده است و از مسجد حرکت قواى اسلامى براى سرکوبى کفار و وارد کردن آنها در زیر بیرق اسلام بوده است».[۴]

لذا رهبر معظم انقلاب معتقدند: « روح مسجد، کالبد زندگی را پرنشاط و پرانگیزه میسازد. در هر جا سامان زندگی است، مسجد، مرکز و کانون اصلی است. در بنای شهر و روستا، در مدرسه و دانشگاه، در مراکز جمعیتی از بازارهای کسب و کار تا فرودگاه ها و جاده‌ها و پایانه‌های سفری و تا آسایشگاه ها و بیمارستان ها و بوستان ها و گردشگاه ها، در همه و همه باید مسجد را همچون قطب و محور بنا نهاد[۵] در یک تقسیم بندی کلی می ­توان کارکردهای اجتماعی مسجد به دو دسته غیرمستقیم (پنهان) و مستقیم(آشکار) تقسیم بندی کرد که در ذیل کارکردهای اجتماعی را در قالب این دو تقسیم بندی اشاره خواهیم نمود:

کارکردهای اجتماعی غیرمستقیم مسجد
آگاهی از احوال نمازگزاران یکی از کارکردهای غیر مستقیم و پنهان اما بسیار مهم اجتماعی مسجد است که باعث حفظ روحیه جمع‌گرایی در افراد می‌شود، بدین ترتیب که نمازگزاران جویای احوال کسانی که چندمدت است در مسجد حضور ندارد می‌شوند و این جویای احوال شدن به خودی خود باعث افزایش اعتماد به نفس و حفظ بهداشت روانی آن فرد می‌شود. احترام به نمازگزاران مسن و قرار دادن آن‌ها در صفوف اولیه نماز جماعت، در جامعه ای که احترام به بزرگترها کمتر از گذشته شده است، باعث حفظ سرمایه اجتماعی آنان می‌شود.

از دیگر کارکردهای اجتماعی پنهان مساجد می‌توان به آشنایی مادرانی که به دنبال یافتن عروس هستند با دختران جوانی که در نماز شرکت می‌کنند و پذیرایی را در مراسم مختلف برعهده می‌گیرند اشاره کرد، همچنین در قسمت آقایان آشنایی و تایید اخلاق و منش پسران نمازگزار از طرف خانواده دختر، از بهترین راه‌های انتخاب می‌تواند باشد.

کمک به حل اختلافات خانوادگی، همسایگی، حمایت عاطفی از افرادی که عزیزان خود را به تازگی از دست داده اند، از دیگر کارکردهای مسجد به حساب می‌آید. همچنین گشاده رویی با تازه واردها، احترام به کودکان و تشویق آنان برای حضور در مسجد و حفظ سکوت در موقع نماز با دادن جایزه به آنان، از دیگر کارکردهای پنهان مسجد است که می‌تواند به حضور پرشورتر در مسجد کمک کند.

کارکردهای اجتماعی مستقیم مسجد
اما کارکردهای آشکار مسجد به کارکردهای آشکار و اصلی مساجد در امور اجتماعی و رفع آسیب ­های اجتماعی معطوف می­ شود که ­نیازمند مدیریت قوی متولیان و امام جماعت و مشارکت همه جانبه مسجدی ­ها خواهد بود. آنچنان­که آیت الله خامنه­ ای بیان می ­دارند که « مسجد در همه جا باید پاکیزه، زیبا و آرامبخش باشد. مدیریت محتوایی و معنویِ مسجد که بر دوش روحانی مسجد است باید خردمندانه و مسئولانه، و حتی عاشقانه باشد. حوزه‌های علمیه برای آماده‌سازی روحانیانی در این طراز، وظیفه‌ئ ذاتی و طبیعی دارند».[۶]

تاسیس مهد کودک نیم ساعته در طول نماز در مسجد برای نگهداری از کودکان نمازگزاران از دیگر کارکردهای آشکار اجتماعی مسجد است که هم می‌تواندحضور والدین با بچه های کوچک را بیشتر کرد و هم باعث ایجاد آرامش در بین نمازگزاران می‌شود.

اما برخی مشکلات محله نیازمند حمایت در درازمدت است، از جمله رفع آسیب های محله مانند زیاد شدن معتادان در محل، وجود ارازل و اوباش در محله که این ها مشارکت امام جماعت مسجد به عنوان امین مردم و پاسگاه نیروی انتظامی در محله را دارد که جزو وظایف امام جماعت محسوب می‌شود و در تمام مراحل، آگاهی از روند اجرای کار و پیگیری مردم از مسئولین ذیربط را به همراه دارد.[۷] 


[۱] مسعودی، مروج الذهب، ج۱،ص۶۳۴.
[۲] بیانات در دیدار ائمه جماعات مساجد استان تهران، ۳۱/۰۵/۱۳۹۵.
[۳] بخشی از بیانات رهبر معظم انقلاب، مورخ: .۱۳۷۳/۰۶/۱۰
[۴] برگرفته از مقاله غفلت از کارکرد اجتماعی مسجد (به مناسبت آغاز هفته جهانی مساجد)، انتشار یافته در خبرگزاری تسنیم، به آدرس اینترنتی: http://tn.ai/1163060
[۵] بخشی از پیام رهبر معظم انقلاب به بیستمین اجلاس سراسری نماز، مورخ: ۱۳۹۰/۰۷/۱۹
[۶] بخشی از پیام رهبر معظم انقلاب به بیستمین اجلاس سراسری نماز، مورخ: .۱۳۹۰/۰۷/۱۹
[۷] برگرفته از مقاله بررسی کارکردهای اجتماعی مساجد، به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ به نقل از «بسیج زنان کشور»، منتشر شده در مورخ: ۱۳۹۶/۰۳/۰۲ ، شناسه خبر: ۱۱۱۱۵۷۸، به آدرس:http://dana.ir/1111578

مطالب مرتبط:

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

اولین نفری باشید که نظر میگذارد

avatar

اصل عدالت اگر چه به عنوان یکی از مهمترین رکن های دین اسلام مطرح اسـت اما تـاکنون بیـان روشن و کاملی درباره معیارهای عدالت، بویژه در حوزه «اقتصادی و نسبت آن با عدالت اجتمـاعی» توسط متفکران اسلامی ارائه نشده اسـت. امام خمینی(ره): در ترسیم مسیر حرکت جمهوری اسلامی، عدالت را به عنوان سنگ‌بنایی اساسی معرفی […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی