۲۹ مهر ۱۳۹۷ مصادف با   10 صفر 1440
تاریخ: ۳۱ شهریور ۱۳۹۷ |   تعداد بازدیدها: 4,907
کد خبر:68681
| ف | | |

مسجد در اندیشه رهبر معظم انقلاب (3)

نقش مساجد در تحولات سیاسی جهان اسلام

یکی از کارکردهای مهم مسجد، کارکرد سیاسی است که شامل کلیه تأثیراتی که مسجد با فعالیت­های خود در حفظ یا دگرگونی مناسبات ساختاری نظام حاکم انجام می ­دهد؛ مانند حفظ نظام حکومت یا همگونی موضع­ گیری ­های سیاسی را شامل می­ شود. لذا این کارکرد از زمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بر آن تاکید شده و هم اکنون نیز اهمیت آن به خوبی مشاهده می‌شود.

پایگاه تحلیلی مصداق/  همان­گونه که در نوشتار قبل اشاره شد، مسجد به عنوان جایگاه عبادت مسلمانان، از مهم‌ترین نهادهای جامعه‌ی اسلامی به شمار می‌آید و همواره در طول تاریخ اسلام نقشی بنیادین و اصلی ایفا نموده است. اگر چه هدف اصلی بنای مسجد، ایجاد مکانی خاص برای عبادت و راز و نیاز به صورت دست جمعی با خداوند متعال است و علت نامگذاری آن به مسجد آن است که جایگاه سجده و تواضع در پیشگاه خداوند متعال است؛ اما نباید از جنبه‌های دیگر مسجد غافل گردید. با نگاهی گذرا به تاریخ صدر اسلام و پس از آن، درمی یابیم که مسجد از آغاز پیدایش تاکنون به عنوان مرکز مهمی برای انجام رسالت رسول خدا(ص) منشأ تحولات و خدمات، و پایگاهی برای ابلاغ پیام های الهی به شمار می‌رفته است.

مسجدالنبى در مدینه نخستین پایگاه علمى، سیاسى، اجتماعى و حکومتى اسلام به شمار مى‌رفت و مسجد در اسلام هیچ‌گاه تنها محل عبادت و نماز نبوده بلکه همواره مرکز آموزش و انسان‌سازى، سیاست و حکومت نیز بوده است. چرا که تعلیم و تربیت، اقامه قسط و عدل و رشد و تکامل انسان‌ها وظیفه اصلى و اساسى پیامبران الهى بوده است. گرچه پرداختن به تمام کارکردهای مسجد از صدر اسلام تاکنون در این مجموعه نوشتار نمی‌گنجد؛ اما معرفی برخی از کارکردهایی که هم اینک در بسیاری از مساجد قابل اجرا است، خالی از فایده نخواهد بود، لذا در این بخش به کارکردهای سیاسی و انقلابی اشاره خواهد شد:

دین و سیاست در آیین مقدّس اسلام، مقوله‌ی واحدی است و از همان ابتدای اسلام تا کنون مسجد به عنوان پایگاه مهم سیاسی مدّ نظر بوده است.[۱] در ایران نیز، همزمان با ورود اسلام، مساجد شکل گرفتند و پس از آن یکی از نهادهای تأثیرگذار در زندگی مردم ایران بوده‌اند. در شکل‌گیری نهضت‌های سیاسی ـ اجتماعی ایرانیان در ادوار مختلف، مانند قیام سربداران، نهضت مشروطه، قیام گوهرشاد و انقلاب اسلامی نقش بسیار مهمی ایفا کردند.

در نگاه رهبر معظم انقلاب، ابعاد عبادی مساجد و حرکات و مبارزات سیاسی و انقلابی جزء لاینفک هستند، زیرا هم مساجد معنویت نیروهای مسلمان انقلابی را به وجود می­آورند و هم نیروهای انقلابی، مساجد از تخریب ظاهری و تضعیف ارزشی مصون می­دارند. لذا ایشان تعابیر مختلف از جمله موارد زیر را بیان می دارند:

« انقلاب از خانه­ ی مذهب یعنی مسجد و مدرسه ­ی دینی آغاز شد»[۲]؛ « انقلاب از اینجا شروع شد: از مسجد و دین و تقوا»[۳]؛ «انقلاب از مساجد شروع شد»[۴].

در روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب اسلامی، مساجد یکی از عمده‌ترین محل‌های تجمع و اعتراض مردم و شکل‌گیری تظاهرات علیه رژیم شاه بود. در واقع تجمع جمعیت که عامل مهمی در شکل‌گیری توده‌هاست و نقش به سزایی در شکل‌گیری تظاهرات و اعتراضات مردمی علیه رژیم شاه داشت از مساجد ریشه می‌گرفت.

همچنین مساجد عمده‌ترین ابزار روحانیت برای ارتباط با اقشار مختلف جامعه بودند که از این طریق ایدئولوژی انقلاب و پیام روحانیت به گوش مردم می‌رسید. همچنین عامل اصلی بسیج تجار و بازاریان، مساجد بودند که به دلیل پیوند تاریخی مسجد و بازار در قیام‌ها و اعتراضات مردمی، مسجد مرکز تشکل و سازماندهی بازاریان بود.[۵]

در این بین بیشترین تجلی کارکردهای سیاسی و مبارزاتی مساجد در شکل گیری و تثبیت انقلاب اسلامی و استقرار جمهوری اسلامی قابل مشاهده است. لذا « یکى از علل پیروزى این انقلاب مبارک در ایران اسلامى – و یا لااقل سهولت این پیروزى – این بود که مردم به مساجد اقبال پیدا کردند؛ جوانان مساجد را پر کردند و علماى اعلام، مساجد را به عنوان مرکزى براى تعلیم، تربیت، روشنگرى افکار و اذهان، مورد استفاده قرار دادند و مسجد، مرکزى براى حرکت، آگاهى، نهضت و افشاى اسرار زمامداران فاسد و خودفروخته رژیم طاغوت شد. در دوره مشروطیت هم همین‌طور بوده است؛ در دوره ملى شدن صنعت نفت هم تا حدودى همین‌طور بود؛ در زمان انقلاب هم که این مسأله، به حدّاعلى‌ رسید[۶]

البته باید توجه نمود که تداوم و رشد همه جانبه نظام اسلامی در جهت تحقق دولت و جامعه اسلامی نیز توسط مساجد استمرار خواهد یافت و باید توجه ویژه­ای به این نهاد محوری در جامعه کنونی توسط دولتمردان، نخبگان علمی و فعالان عرصه­ های مختلف اجتماعی و اقتصادی صورت پذیرد.

« ملت ایران باید مساجد را مغتنم بشمارد و پایگاه معرفت و روشن بینى و روشنگرى و استقامت ملى به حساب آورند. اگر کسى خیال کند که در مسجد، فقط چند رکعت نماز مى‌خوانند و بیرون مى‌آیند و این چه تأثیرى دارد، خطاست. این‌طور نیست. اوّلاً اگر همان چند رکعت نماز هم با چشم بصیرت نگاه شود، خودِ نماز که به زبان مُشَرِّع مقدّس نماز و اذان، خیرالعمل و فلاح است، مایه برکات زیادى مى‌شود. نماز یک ملت را به قیامِ للَّه وادار مى‌کند. نماز انسان ها را از فساد دور و به خلوص و فداکارى نزدیک مى‌کند[۷]

در نگاه رهبر معظم انقلاب نیز، فعالیت مبارزاتی و انقلابی بخشی از عبادات فرد و جامعه محسوب می­شود: « هر عمل حسنه‌ای که انجام دهید، احسان، اطعام و کمک به کسی، احوالپرسی از مستحقی، اقدامی برای مردم محروم، اقدامی برای جامعه اسلامی، کاری برای پیشرفت زندگی مردم؛ همه این ها عبادت است. ما عبادات فردی، عبادات اجتماعی و عبادات سیاسی داریم …»[۸]

معمار کبیر انقلاب هم در بیان خود اشاره به کارکرد مهم و حیاتی مسجد و فعالیت های انجام شده در صدر اسلام داشتند و فرمودند: « مسجدالحرام و مساجد در زمان رسول اکرم‏ ‏مرکز جنگ ها و مرکز سیاست ها و مرکز امور اجتماعی و سیاسی بوده. اینطور نبوده است‏ ‏که در مسجد پیغمبر (ص) همان مسائل عبادی نماز و روزه باشد؛ مسائل‏ سیاسی اش بیشتربوده است. هروقت می خواستند به جنگ بفرستند اشخاص را بسیج کنند‏ ‏مردم را برای جنگ ها، از مسجد شروع می کردند این امور را[۹]

 

یکی از کارکردهای مهم مسجد، کارکرد سیاسی است که شامل کلیه تأثیراتی که مسجد با فعالیت­ های خود در حفظ یا دگرگونی مناسبات ساختاری نظام حاکم انجام می­ دهد؛ مانند حفظ نظام حکومت یا همگونی موضع­ گیری­ های سیاسی را شامل می­ شود. لذا این کارکرد از زمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بر آن تاکید شده و هم اکنون نیز اهمیت آن به خوبی مشاهده می‌شود.

برهمین اساس، نبی اکرم(ص) پس از بنیانگذاری نظام اسلامی، به منظور مشارکت مسلمانان در شیوه حکومت و آگاه ساختن آنان با اهداف سیاسی اسلام، مسجد را که مرکزی عمومی و محل تجمع مسلمانان برای ادای فرایض دینی بود، به عنوان پایگاه حکومت و نهاد سیاسی اسلام برگزید. در دوره‌های بعد نیز کارکرد سیاسی مسجد فعال و بیش تر امور سیاسی آن روز مانند معرفی خلیفه، مراسم بیعت با وی، عزل و نصب استانداران و کارگزاران و… در مسجد صورت می‌گرفت.

در دوران انقلاب اسلامی ایران نیز پس از محور اعتقادی و عبادی، پررنگ ترین، فعال ترین و بارزترین بخش کار مساجد در محور سیاست بوده است؛ چرا که مساجد در آگاهی و بیداری توده‌ها در دوران قبل و بعداز انقلاب نقش موثری داشته‌اند و هم اکنون نیز استعمارگران جهان از مسجد بیش از هر نهاد انقلابی می‌ترسند.[۱۰]

امام خمینی(ره) در تبیین بعد سیاسی مسجد می‌فرمایند: « اما راجع به اسلام، شروع کردند تبلیغات کردن به اینکه اسلام یک مکتبی است که می‌گوید: ملایم، کم کم. لابد پیش می‌آیند، یک مکتبی است که مربوط به دعا و ذکر و یک روابطی مابین مردم و مابین خالق و سیاست، کاری به آن ندارد، اسلام به حکومت کاری ندارد، به سیاست کاری ندارد، این را آن قدر تبلیغات روی آن کردند که در جامعه خود روحانیت هم به خورد آنها هم دادند که بسیاری از آنها هم همین اعتقاد را پیدا کردند… که روحانی مسجد برود و نماز بخواند و عرض می‌کنم از این صنف کارها؛ درس بگوید و مباحثه بکند و آن آداب شرعیه را به مردم نشان دهد. آنها دیدند که نماز روحانیون و نماز اسلام هیچ به آنها ضرر ندارد، هرچه می‌خواهند نماز بخوانند[۱۱]


[۱] ر.ک. به علیان؛ سیدرمضان، جایگاه مسجد در جامعه اسلامی و کارکردهای آن: http://www.loreso.ir/fa/news/19616

[۲] بیانات رهبر معظم انقلاب در نماز جمعه تهران، مورخ: ۱۳۶۸/۱۱/۲۰

[۳] بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار روحانیون و مبلغان اعزامی به مناسبت ماه رمضان، مورخ: ٫ ۱۳۷۲/۱۱/۱۷

[۴] بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار جمعی از روحانیون و ائمه جماعات مختلف کشور، مورخ: ٫ ۱۳۷۰/۱۲/۱۴

[۵] ساسان، جعفر، مقاله نقش مساجد در انقلاب اسلامی(۱)، انتشار یافته در سایت خبری – تحلیلی مسجد، انتشار یافته به آدرس:

http://news.masjed.ir/fa/newsagency/27597/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-1  

[۶] بیانات در دیدار علماء، طلاب و اقشار مختلف مردم شهر مقدس قم به مناسبت سالروز ۱۹ دی ماه ٫ ۱۳۷۵/۱۰/۱۹

[۷] همان.

[۸] همان.

[۹] صحیفه امام خمینی(ره)، ج۱۸، ص ۵۱. بخشی از بیانات امام خمینی(ره)، مورخ: ۲۵ / ۵ / ۶۲‏۱۳، کتاب جنگ و دفاع در اندیشه امام خمینی (س)، صفحه ۸۰٫

[۱۰] موحدی؛ محسن، مقاله «نقش مساجد در پیروزی انقلاب اسلامی ایران به‌مثابه‌ی الگو برای سایر نهضت‌ها»، انتشار یافته در پایگاه تخصصی مسجد، به آدرس اینترنتی:http://www.masjed.ir/fa/article/66/%D9%D8%A8%D8%-%D9%87%D8

[۱۱] صحیفه امام، ج ۴، ص ۱۶.

مطالب مرتبط:

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

اولین نفری باشید که نظر میگذارد

avatar

اصل عدالت اگر چه به عنوان یکی از مهمترین رکن های دین اسلام مطرح اسـت اما تـاکنون بیـان روشن و کاملی درباره معیارهای عدالت، بویژه در حوزه «اقتصادی و نسبت آن با عدالت اجتمـاعی» توسط متفکران اسلامی ارائه نشده اسـت. امام خمینی(ره): در ترسیم مسیر حرکت جمهوری اسلامی، عدالت را به عنوان سنگ‌بنایی اساسی معرفی […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی