۱ مهر ۱۴۰۰ مصادف با   15 صفر 1443
تاریخ: ۲۷ شهریور ۱۳۹۷ |   تعداد بازدیدها: 1,528
کد خبر:68673
| ف | | |

مسجد در اندیشه رهبر معظم انقلاب (2)

تجلی عبادت و معنویت در مساجد اسلامی

مسجد کانون‌ موثری است که علاوه بر این که نقش خود را به عنوان یک نهاد موفق اجتماعی در طول حیات ارزشمند خویش به خوبی ایفاء نموده‌ بلکه به صورت فردی نیز زمینه تمسک و بهره مندی از رفتارهای اجتماعی، شخصی و خانوادگی و همچنین بهره مندی از سبک و سیاق زندگی معنوی و اسلامی در این امور را از طریق مبلغان، روحانیون و عالمان وارسته دینی در قالب سخنرانی، وعظ و خطابه در منابر مساجد که یکی از عناصر و اجزاء مهم مساجد در انتقال پیام ها محسوب می‌شوند فراهم کرده است.

پایگاه تحلیلی مصداق در مفاهیم علمی و نگاه صاحب نظران، کارکرد مجموعه فعالیت­هایی است که در جهت برآوردن یک یا چند نیاز انجام می گیرد[۱]. لذا هر فرد، مجموعه و مکانی می ­تواند کارکردها و ثمرات متعددی برای یک جامعه ایفا می ­کند و هر چه کارکردها و ثمرات آن مفیدتر باشد، ماندگاری و اثرگذاری آن بیشتر خواهد بود. کارکردهای هر مولفه­ای به نوع تعریف و جایگاه آن بستگی دارد.

مسجد به عنوان یک بخش لاینفک از جامعه و زندگی اسلامی، کارکردهای متنوعی برای آن متصور هستیم که باید ضمن نگاه جامع به مقوله مسجد و هر کدام از کارکردها را به صورت مجزا مورد بحث و بررسی قرار داد. البته در ابتدای نوشتار باید اذعان نمود که امروزه، جامعه اسلامی ما همانند دیگر جوامع، از ویژگی‌ها و کارکردهای حقیقی مسجد در صدر اسلام فاصله دارد که برای رسیدن به الگوی مسجد طراز اسلامی نیاز  است این فاصله‌ها کم شود،  زیرا مسجد طراز اسلامی عهده‌دار نقش‌های مهمی در زمینه ­های مختلف عبادی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، فرهنگی، تمدنی و… است، با وجود آنکه ترسیم همه کارکردهای مساجد بسیار دشوار است و هم پوشانی بسیاری میان کارکردهای مختلف وجود دارد، ولی در نمودار زیر سعی شده است با توجه به نقش­های متنوع مسجد در تاریخ اسلام و نیز براساس نگاه رهبری، کارکردهای مساجد به صورت کلی احصاء شود:

 

برای تبیین جایگاه و شاخصه‌های مسجد طراز اسلامی باید بازگشتی به صدر اسلام داشت و بررسی کرد که در آن زمان هدف از تشکیل بنای «مسجد» چه بوده و نیّات و خواسته‌‌های پیامبر اکرم(صلوات الله علیه) در مورد مسجد چیست؛ زیرا مشخص کردن کارکرد مسجد در  صدر اسلام می‌تواند بهترین الگو در تهیه و تدوین مسجد جامع طراز اسلامی باشد.

مسجد به عنوان جایگاه عبادت مسلمانان، از مهم‌ترین نهادهای جامعه‌ی اسلامی با کارکردی چند بُعدی به شمار می‌آید و همواره در طول تاریخ صدر اسلام نقشی بنیادین و اصلی ایفا نموده است. در طول تاریخ مسلمین، دوره غیبت کبری و در مسیر پیروزی انقلاب اسلامی، مسجد به عنوان پایگاه اصلی نقش‌آفرینی کرده و امروز هم مسجد در کانون تحولات بیداری اسلامی در منطقه قرار دارد.

همچنین مسجد نقش مهمی در ساخت فرهنگ عمومی جامعه دینی دارد که در دهه های اخیر از آن غفلت شده است. لذا رهبر انقلاب در این باره می فرماید:« روح مسجد، کالبد زندگی را پرنشاط و پرانگیزه می­ سازد. در هر جا سامان زندگی است، مسجد، مرکز و کانون اصلی است. در بنای شهر و روستا، در مدرسه و دانشگاه، در مراکز جمعیتی از بازارهای کسب و کار تا فرودگاهها و جاده ها و پایانه های سفری و تا آسایشگاه ها و بیمارستان ها و بوستانها و گردشگاهها، در همه و همه باید مسجد را همچون قطب و محور بنا نهاد[۲]

مسجد کانون‌ موثری است که علاوه بر این که نقش خود را به عنوان یک نهاد موفق اجتماعی در طول حیات ارزشمند خویش به خوبی ایفاء نموده‌ بلکه به صورت فردی نیز زمینه تمسک و بهره مندی از رفتارهای اجتماعی، شخصی و خانوادگی و همچنین بهره مندی از سبک و سیاق زندگی معنوی و اسلامی در این امور را از طریق مبلغان، روحانیون و عالمان وارسته دینی در قالب سخنرانی، وعظ و خطابه در منابر مساجد که یکی از عناصر و اجزاء مهم مساجد در انتقال پیام ها محسوب می‌شوند فراهم کرده است.

 

کارکردهای عبادی مساجد

یکی از ارکان ادیان الهی و به خصوص دین مبین اسلام، «عبادت» است. ماهیت و حقیقت عبادت تنها به امور ظاهری و بر زبان آوردن پاره­ای کلمات و انجام حرکت­هایی خاص، محدود نمی­ شود؛[۳] مسجد، همان­گونه که از نام آن پیداست، جایگاه سجده است و سجده، اوج عبادت و بندگی در برابر خداوند متعال است. این معنا مأخوذ از آیه چهلم سوره مبارکه حج است که مسجد را جایگاه ذکر و یاد خدا بیان کرده است.

بلکه آن ارتباطی است که بین بنده و معبود برقرار می­ شود و در بطن عبادت نهفته است. بدین‌ صورت‌ یکی‌ از اصلی‌ترین‌ نقش‌های‌ مسجد به‌ آن‌ است‌ که‌ زمینه‌ را برای‌ عبادت پرحضور و خالصانه‌ فراهم‌ نماید؛ تا مؤمنان‌ در آن‌ مکان‌ مقدس‌ با پرداختن‌ به‌ نماز و ذکرو دعا، زنگار غفلت‌ از دل‌ و جان‌ بشویند و با خداوند متعال‌ به‌ معنای‌ واقعی‌ کلمه‌ انس بگیرند. بنابراین‌ هر اندازه‌ مسجد در ایفای‌ این‌ نقش‌ حیاتی‌ موفق‌تر و کارآمدتر باشد به‌ مسجدی‌ که‌ قرآن‌ و سنت‌ آن‌ را به‌ تصویر کشیده‌ است‌، نزدیک‌تر است‌.[۴]

با این‌ مقدمه‌ درباره‌ی‌ کارکرد عبادی مساجد، به‌ طور خلاصه به تبیین‌ “فعالیت‌ها و نقش های‌ عبادی”‌ که‌ می‌تواند و باید در مساجد صورت‌ بگیرد اشاره خواهد شد.

با وجود آنکه مساجد از آغاز نه تنها محل نیایش و عبادت، ذکر، وعظ و خطابه و تجمع مؤمنان در ساعات خاص بوده، بلکه محل ابلاغ احکام و دستورها و آموزه‌های دینی و مرکزی برای رفع مشکلات مردم نیز بوده است، ولی ریشه ماهوی مساجد به نقش عبادی و اخلاقی مسجد در سطح جامعه و محله تصویر شده است. زیرا تحقق کارکردهای معنوی و اخلاقی مسجد، می‌تواند عاملی برای جذب بیشتر مخاطبان دین و نسل نو به مسجد باشد، چرا که چشمه‌های امید به آینده موفق و بالنده را در دل و ذهن آنها جاری خواهد ساخت و از خالی شدن این سنگر جهاد و عبادت، جلوگیری خواهد کرد.

لذا نباید از کارکرد اولیه و مبنایی مساجد که در انجام فرایض و ادای نمازهای یومیه و تعظیم شعائر اسلامی و برپایی اعیاد و مناسب­های اسلامی غفلت ورزید. چه بسا همین نقش عبادی مساجد، توانسته است حیات مساجد را برای مخاطب عام خود فراهم سازد و مقدمات ایجاد سایر کارکردها و نقش­های مساجد در طول تاریخ پر فراز و نشیب مسلمین باشد.

در نگاه مقام معظم رهبری مسجد به عنوان پایگاه دین و عبودیت، منشأ برکات ماندگار به شمار می­رود. لذا ایشان معتقدند: « به‌طور کلّى مسجد به عنوان یک پایگاه دین، عبودیّت و معرفت، مى‌تواند براى جوامع اسلامى منشأ و سرآغاز حرکات بزرگ و برکات ماندگار باشد[۵]

البته در نگاه اسلامی، بُعد معنوی و عبادی فقط معطوف به مناسک دینی و حفظ شعائر اسلامی نیست، بلکه تفکر و عمق اندیشی در لایه ­های شناختی و معرفتی و تعظیم مولفه­های ارزشی نیز باید در کنار انجام فرائض و بزرگداشت ایام الله و اعیاد در مساجد ما صورت پذیرد.

لذا رهبر معظم انقلاب تشریح می­کنند که « علاوه بر آن، مسجد فقط برای نماز نیست؛ در مسجد انواع عبادات هست. از جمله آن عبادات، تفکّر است که “تفکّر ساعه خیر مِن عباده سنه[۶]، یا در بعضی از روایات است که من عباده اربعین سنه، یا سبعین سنه – البته فکر کردن درست – افراد مسجد برو، این فکر را به وسیله شنیدن سخنان عالم دین و فقیه به دست می‌آورند[۷]

همچین معظم له مسجد را مرکز تفکّر، تأمل و تصفیه روح معرفی می­کنند: « بنابراین مسجد، هم مدرسه است، هم دانشگاه، هم مرکز تفکّر و تأمل، هم مرکز تصفیه روح، هم مرکز خلوص و مرکز اتّصال بنده به خداست. ارتباط زمین و آسمان است. جایی است که انسان خود را به منبع لایزال فیض و قدرت وصل میکند. انسان در مسجد، خود را به خدا متصّل می­کند[۸]

همانگونه که انسان به جز کالبد جسمی و ظاهری، دارای یک روح و معنای درونی است که هویت واقعی فرد را تشکیل می­ دهند، بدین سبب انجام ظواهر دینی و فرایض اسلامی به منزله پوسته ظاهری، و رسیدن به معارف اسلامی و حقیقت دین، به منزله هسته درونی معرفت دینی تلقی می ­شود که باید برنامه­ها و سمت و سوی حرکت مساجد در جهت معنابخشی لایه زیرین معارف و تفکر ناب اسلامی سوق دهد.

« نماز قالبى دارد و مضمونى؛ جسمى دارد و روحى. مواظب باشیم جسم نماز از روح نماز خالى نماند. نمی گوئیم جسم بى‌روح نماز هیچ اثرى ندارد؛ چرا، بالاخره یک اثرکى دارد؛ اما آن نمازى که اسلام و قرآن و شرع و پیغمبر و ائمه (علیهم‌السّلام) این همه روى آن تأکید کردند، نمازى است که جسم و روحش هر دو کامل باشد. این جسم هم متناسب با همان روح فراهم شده؛ قرائت دارد، رکوع دارد، سجود دارد، به خاک افتادن دارد، دست بلند کردن دارد، بلند حرف زدن دارد، آهسته حرف زدن دارد. این تنوع براى پوشش دادن به همه‌ى آن نیازهائى است که به وسیله‌ى نماز بایستى برآورده شود که هر کدام رازى در جاى خود دارد و مجموعه‌ى اینها، قالب و شکل نماز را به وجود مى‌آورد. این شکل خیلى مهم است، لیکن روح این نماز توجه است؛ توجه. بدانیم چه کار داریم میکنیم. نماز بى‌توجه اثرش کم است[۹]

البته توجه به باطن و اعماق دین، نباید ما را ظواهر دینی نیز غافل کند و به جهت دوری از افراط در ظاهرگرایی به آداب و ظواهر دینی به صورت سطحی نگاه کنیم. زیرا اندیشه عمیق در گرو پرداختن به همین نمازهای یومیه و برگزاری جماعات و مناسبت­ های دینی خواهد بود.

«باید عبادات را شناخت. عبادات هم جسم و روحى دارند. جسم عبادات، به تنهایى کافى نیست. نماز را که انسان بخواند ولى در حال نماز توجه به خود ذکر نداشته باشد، ملتفت نباشد که چه مى‌گوید و با چه کسى حرف مى‌زند، مضامین نماز را به‌کلى از روى غفلت ادا بکند، این نماز، نماز بى‌فایده‌اى است[۱۰]

همچنین توجه به مراسمات و برنامه­های عبادی توسط مردم به ویژه همسایه­ها و همجوارهای مساجد از نکات قابل توجهی است که باید به آن توجهی مضاعف نمود و متولیان مسجد و مخاطبان مسجدی دقت بیشتری درباره این کارکرد مبنایی و ریشه­ای مسجد داشته باشند. زیرا تحقق این بُعد از مساجد، می­ تواند سایر ثمرات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی را نیز به همراه آورد.

« خودسازى باید بکنید. مساجد را رها نکنید. نیروى مقاومت بسیج، بهترین جایى که دارد، همین مساجد است. منتها مساجد را مسجد نگه دارید… در مراسم دینى مسجد و تبلیغات آن شرکت کنید. در مراسم دعا و قرآن و مراسم مذهبى شرکت کنید. شما و امام جماعت آن مسجد – هر کس که هست – مشترکاً مسجد را حفظ کنید. براى مسجد، جاذبه درست کنید تا بچه‌ها، جوانان و زن و مرد محله، مجذوب مسجدى شوند که شما در آن هستید و بیایند. مسجد، پایگاه بسیار مهمّى است [۱۱].»

 

اعتکاف نمونه عینی کارکرد عبادی مساجد

برگزاری اعتکاف در بسیاری از مساجد کشور جلوه­ای از تحقق اهداف عبادی مساجد در عصر حاضر به شمار می­ رود که بارها توسط رهبر معظم انقلاب نسبت به اهمیت و ارزش­های آن تأکید داشته­ اند.

« در محیط دانشجویىِ جوان، پرداختن به معارف دینى، پرداختن به الگوهاى دینى، توسلات به پروردگار، توسلات به ائمه (علیهم السلام)، خواندن دعاى عرفه، برگزارى مراسم اعتکاف و خواندن نماز جماعت، بسیار خوب است
« بنابراین باید قدر مساجد را دانست. باید در مساجد حضور پیدا کرد. بحمداللَّه به برکت انقلاب در این سال هاى اخیر، این معنا زیاد شده و کیفیّت پیدا کرده است. همه شنیدید که امسال در ایام اعتکاف در ماه مبارک رجب، در بسیارى از مساجد سراسر کشور، جوانان ما، زنان و مردان از قشرها و سنین مختلف، رفتند و در مسجد ماندند؛ سه روز روزه گرفتند و با خدا مأنوس شدند… عزیزان من! این براى یک جامعه، علامت خوبى است. «الذین ان مکّنا هم فى‌الارض اقاموا الصلوه»، علامت یک حکومت الهى، علامت یک حرکت صحیح و داراى جهت‌گیرى صحیح است. این را جدّى بگیرید و تقویت کنید»[۱۲]


  1. جورج ریتزر، نظریه جامعه‏شناسى در دوران معاصر، ۱۳۸۲، ص ۱۳۱٫
  2. بخشی از پیام حضرت آیت‌الله خامنه‌ای پیام به بیستمین اجلاس سراسری نماز، مورخ: ۱۳۹۰/۰۸/۱۹٫
  3. نوبهار، رحیم، سیمای مسجد،جلد دوم،چاپ دوم، بی‌جا: مولف، پائیز ۱۳۶۷، ص ۲۹٫
  4. همان، ص ۱۵٫
  5. تفسیر العیاشی، العیاشی ج ۲ص ۲۰۸ ح ۲۶؛ عوالی الئالی،ابن ابی جمهور،ج۲ص۵۶ح۱۵۲؛ بحار الانوار، مجلسی،ج۶ص۱۳۳.
  6. بخشی از بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار مردم قم، مورخ: .۱۳۷۵/۱۰/۱۹
  7. همان.
  8. بخشی از بیانات رهبر معظم انقلاب، مورخ: ۱۳۸۷/۰۸/۲۹
  9. بخشی از بیانات رهبر معظم انقلاب، مورخ: ۱۳۹۶/۰۲/۰۶
  10. بخشی از بیانات رهبر معظم انقلاب، مورخ: ۱۳۷۱/۰۸/۲۷
  11. بخشی از بیانات رهبر معظم انقلاب، مورخ: .۱۳۸۴/۰۲/۱۹
  12. بخشی از بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار مردم قم، مورخ: ۱۳۷۵/۱۰/۱۹

 

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  

در این پرونده بنا به بازخوانی و انتشار مصاحبه‌های کمتر دیده شده «آیت الله سید علی خامنه‌ای» با رسانه‌های مختلف داخلی و خارجی در دوران ریاست جمهوری داریم.

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی

اندیشکده راهبردی تبیین

کمیته حدیث ولایت بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)