۳۰ شهریور ۱۳۹۷ مصادف با   10 محرم 1440
تاریخ: ۷ شهریور ۱۳۹۷ |   تعداد بازدیدها: 948
کد خبر:68282
| ف | | |

سبک زندگی (1)

چگونه مفهوم سبک زندگی در رویکرد توحیدی از مفهوم رایج آن متمایز می‌شود؟

 یکی از ابعاد پیشرفت با مفهوم اسلامی عبارت است از سبک زندگی کردن، رفتار اجتماعی، شیوه زیستن… ما اگر از منظر معنویت نگاه کنیم – که هدف انسان، رستگاری و فلاح و نجاح است – باید به سبک زندگی اهمیت دهیم؛ اگر به معنویت و رستگاری معنوی اعتقادی هم نداشته باشیم، برای زندگی راحت، زندگی برخوردار از امنیت روانی و اخلاقی، باز پرداختن به سبک زندگی مهم است. بنابراین مسئله، مسئله‌ی اساسی و مهمی است.

پایگاه تحلیلی مصداق/ سبک زندگی اصطلاحی برآمده از روان‌شناسی است که نخستین مرتبه از سوی روان‌شناس اتریشی، آلفرد آدلر، مطرح شد و به عنوان موضوعی برای مطالعات روان‌شناختی در دستور کار قرار گرفت. این طرح بحث بعدها از سوی اندیشمندان حوزه جامعه‌شناسی نیز پیگیری شد و در ادبیات جامعه‌شناختی به دو برداشت از سبک زندگی منتهی گردید که این مواجهه جامعه‌شناختی، دو مفهوم متفاوت را در پی داشته است. مفهوم نخست ناظر به طبقه و موقعیت اجتماعی، با تاکید بر عنصر ثروت و مفهوم دیگر، ناظر به مصرف یا به عبارتی الگوی مصرف است. عنصر مصرف، این ویژگی بسیار مهم را دارد که تنوع و گونه‌گونی بسیار وسیعی را پوشش می‌دهد و همه افراد و اقشار را در بر می‌گیرد (۱).

گذار از عنصر جایگاه اجتماعی به عنصر الگوی مصرف‌گرایی، به عبارتی ناشی از تغییرات گسترده در وضعیت اقتصادی و اجتماعی جوامع غربی، پس از جنگ جهانی دوم، بوده است؛ آن‌جا که بهبود وضعیت اقتصادی جوامع و رونق گرفتن صنعت و تجارت، الگوی تولید و مصرف را دگرگون ساخت و به این ترتیب، مصرف‌گرایی و چگونه مصرف‌کننده بودن اهمیت قابل‌توجهی یافت. در این مسیر، گسترش رویکرد فردگرایی، رشد طبقه متوسط شهری، افزایش جمعیت تحصیل‌کرده و عواملی از این دست، گرایش به مصرف بیشتر، تنوع در مصرف، سرگرمی و گذران اوقات فراغت – با محوریت مصرف‌گرایی – را توسعه بخشید. در فرهنگ مبتنی بر مصرف‌گرایی، استقلال عمل فردی و آزادی در انتخاب‌، سبک زندگی – با مفهومی ناظر به عنصر مصرف – رویکرد تحلیلی تازه‌ای به مبحث قشربندی و تمایز اجتماعی، در ادبیات جامعه‌شناختی، فراهم می‌آورد؛ مفهومی که در امر هویت‌بخشی به انسان نوین، جایگزین مفهوم متقدم، یعنی طبقه و موقعیت اجتماعی، می‌شود (۲).

اینک این پرسش مطرح می‌شود که سبک زندگی با چنین زیربنای مفهومی چگونه می‌تواند در ترکیب سبک زندگی اسلامی یا به تعبیر دیگر، سبک زندگی اسلامی – ایرانی معنا یابد؟ آیا می‌توان عنصری چون مصرف و الگوی مصرف‌کنندگی را – که متاخر از پذیرش فرهنگ مصرف‌گرایی معنی و اولویت می‌یابد –  به عنوان سنگ میزان در صورت‌بندی هویت اقشار جامعه پذیرفت؟

رهبر انقلاب با طرح مساله سبک زندگی و لزوم پرداختن به سبک زندگی ایرانی – اسلامی، نظام مفهومی متفاوتی را مطرح می‌سازند. طرح اولیه این بحث از سوی ایشان چنین است:

یکی از ابعاد پیشرفت با مفهوم اسلامی عبارت است از سبک زندگی کردن، رفتار اجتماعی، شیوه زیستن… ما اگر از منظر معنویت نگاه کنیم – که هدف انسان، رستگاری و فلاح و نجاح است – باید به سبک زندگی اهمیت دهیم؛ اگر به معنویت و رستگاری معنوی اعتقادی هم نداشته باشیم، برای زندگی راحت، زندگی برخوردار از امنیت روانی و اخلاقی، باز پرداختن به سبک زندگی مهم است. بنابراین مسئله، مسئله‌ی اساسی و مهمی است (۳).

ایشان نیل به سوی تمدن نوین اسلامی را مستلزم تحقق نمودهای عینی پیشرفت با مفهوم اسلامی می‌دانند؛ با این توضیح که این تمدن نوین در دو بخش تحقق می‌یابد: «یک بخش، بخش ابزاری است؛ یک بخش دیگر، بخش متنی و اصلی و اساسی است» (۴). بخش ابزاری عبارت است از عرصه‌های مختلف پیشرفت کشور، شامل: “علم، اختراع، صنعت، سیاست، اقتصاد، اقتدار سیاسی و نظامی، اعتبار بین‌المللی، تبلیغ و ابزارهای تبلیغ” که همه این موارد، در بخش ابزاری تمدن جای می‌گیرد. ایشان اما بخش دیگر تمدن که جنبه متنی و اصلی دارد را این‌گونه تحلیل می‌فرمایند:

بخش حقیقی [و اصلی تمدن]، آن چیزهایی است که متن زندگی ما را تشکیل می‌دهد؛ که همان سبک زندگی است… مثل مساله خانواده، سبک ازدواج، نوع مسکن، نوع لباس، الگوی مصرف، نوع خوراک، نوع آشپزی، تفریحات، مساله خط، مساله زبان، مساله کسب و کار، رفتار ما در محل کار، رفتار ما در دانشگاه، رفتار ما در مدرسه، رفتار ما در فعالیت سیاسی، رفتار ما در ورزش، رفتار ما در رسانه‌ای که در اختیار ماست، رفتار ما با پدر و مادر، رفتار ما با همسر، رفتار ما با فرزند، رفتار ما با رئیس، رفتار ما با مرئوس، رفتار ما با پلیس، رفتار ما با مامور دولت، سفرهای ما، نظافت و طهارت ما، رفتار ما با دوست، رفتار ما با دشمن، رفتار ما با بیگانه؛ این‌ها آن بخش‌های اصلی تمدن است، که متن زندگی انسان [را تشکیل می‌دهد] (۵).

رهبر انقلاب در تعبیری متفاوت، سبک زندگی را به ساحتی از عقل و عقل‌ورزی مرتبط می‌سازند که در آموزه‌های اسلامی از آن به عقل معاش (یا عقل‌ورزی پیرامون امور معیشت) تعبیر می‌شود: «عقل معاش، فقط به معنای پول در آوردن و پول خرج کردن نیست، که چگونه پول در بیاوریم، چگونه پول خرج کنیم؛ نه، همه این عرصه وسیعی که گفته شد، جزو عقل معاش است. در کتب حدیثىِ اصیل و مهم ما ابوابی وجود دارد به نام «کتابالعشره»؛ آن کتاب‌العشره درباره همین چیزهاست. در خود قرآن کریم آیات فراوانی وجود دارد که ناظر به این چیزهاست»  (۶).

به این ترتیب، می‌توان از زمینه‌ای پررنگ برای تمایز میان سبک زندگی در نظام مفهومی رایج علوم اجتماعی و نظام مفهومی مبتنی بر آموزه‌های توحیدی سخن گفت؛ این زمینه اساسی عبارت است از ساحت بنیادین عقل و عقل‌ورزی، که در نظام توحیدی رویکردی اساسا متفاوت دارد:

عقل در ادبیات اسلامی فقط آن دستگاهی نیست که محاسبات مادی می‌کند… نه، اَلعَقلُ‌ ما عُبِدَ بِهِ‌ الرَّحمنُ‌ وَ اکتُسِبَ بِهِ الجَناناَلعَقلُ‌ یَهدی‌ وَ یُنجی؛ عقل این است. عقل باید بتواند انسان‌ها را تعالی ببخشد. عقل در یک سطح، آن عاملی است که انسان را به مقام قُرب می‌رساند، به مقام توحید می‌رساند؛ در یک سطح پایین‌تر، عقل آن چیزی است که انسان را به سبْک زندگی اسلامی می‌رساند؛ در یک سطح دیگر هم عقل آن چیزی است که ارتباطات مادی زندگی دنیا را تنظیم می‌کند؛ همه این‌ها کار عقل است (۷).


(۱)جباران، محمدرضا. تحلیل مفهومی سبک زندگی. قبسات؛ بهار ۱۳۹۴٫
(۲)امینی، نوروز و حلال‌خور، کوثر. مولفه‌های سبک زندگی دینی از دیدگاه مقام معظم رهبری. مهندسی فرهنگی؛ تابستان ۱۳۹۴٫
(۳)بیانات رهبر انقلاب در دیدار جوانان استان خراسان شمالی؛ ۱۳۹۱/۰۷/۲۳
(۴)بیانات رهبر انقلاب در دیدار جوانان استان خراسان شمالی؛ ۱۳۹۱/۰۷/۲۳
(۵)بیانات رهبر انقلاب در دیدار جوانان استان خراسان شمالی؛ ۱۳۹۱/۰۷/۲۳
(۶)بیانات رهبر انقلاب در دیدار جوانان استان خراسان شمالی؛ ۱۳۹۱/۰۷/۲۳
(۷)بیانات رهبر انقلاب در دیدار جمعی از استادان، نخبگان و پژوهشگران دانشگاه‌ها؛ ۱۳۹۷/۰۳/۲۰

مطالب مرتبط:

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

اولین نفری باشید که نظر میگذارد

avatar

 رهبر معظم انقلاب: یک واقعیّت این است که در این کشور از بعد از رحلت امام، سعی یک مجموعه‌ی مصمّمی بر این شد که آرمانهای انقلاب را بکلّ بشویند بگذارند کنار. بعضی‌شان اشتباه کردند و همان اوّل، همین را اعلان هم کردند. در روزنامه مقاله نوشتند، حرف زدند. اینجا یک خطای راهبردی کردند یا خطای […]

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت

بنیاد فرهنگ و اندیشه اسلامی

موسسه طلایه داران نور آفاق

مؤسسه فرهنگی ولاء منتظر

AIM

بنیاد فرهنگ و اندیشه اعتلاء

گروه روشنای علم

موسسه فرهنگی سراج اندیشه اسلامی