۲۸ تیر ۱۳۹۷ مصادف با   6 ذیقعده 1439
تاریخ: ۱ اردیبهشت ۱۳۹۷ |   تعداد بازدیدها: 1,531
کد خبر:66446
| ف | | |

گفتگوی اختصاصی پیرامون «اقتصاد» و «عدالت اجتماعی»(3)

بیژن عبدی: برخی با آیه و روایت، «اسلامِ سرمایه داری» را تئوریزه می کنند

امروز حتی در بین حوزویان و علما و مجتهدین ما هستند کسانی که قائل به اقتصاد آزاد و بازار هستند و تلاش می کنند با استفاده از برخی احادیث و روایات، اسلام سرمایه داری را ترویج کنند. در مقابل این حرکت هم کسانی مثل امام خمینی(ره)، حضرت آقا و شهید صدر و امثالهم هم هستند که زیر بار اسلام سرمایه داری نمی روند و در مقابل آن می ایستند.

پایگاه تحلیلی مصداق/  ارتباط و نسبت بین «اقتصاد» و «عدالت اجتماعی»  از موضوعات مهمی است که اندیشمندان و صاحبان مکاتب گوناگون تلاش کرده اند پاسخی مناسب به آن بدهند، پاسخی که هم توجیه کننده مبانی فکری آن مکتب باشد و هم نوید آینده ای سرشار از عدالت به پیروان آن بدهد؛ در این میان تاکید موکد اسلام بر عدالت به عنوان یک اصل اساسی و اشاره اخیر رهبر انقلاب به رفع نشدن مشکل بی عدالتی در دهه «عدالت و پیشرفت» از یک سو و مطرح شدن مسائل اقتصادی به عنوان اولویت کشور و مردم از سوی دیگر، ما را بر آن داشت تا گفتگویی با «دکتر بیژن عبدی» پژوهشگر و استاد دانشگاه داشته و طی آن به مسئله عدالت و نسبت آن با اقتصاد بپردازیم و تلاش کنیم حلقه مفقوده عدالت و اقتصاد را در کشور بیابیم. در بخش اول گفتگو  به تبیین نگاه غرب و شرق به اقتصاد و عدالت و در بخش دوم  به معرفی و تبیین نگاه اسلام به مقوله عدالت پرداختیم.  در ادامه، بخش سوم گفتگو که پیرامون امتداد نگاه خدا در تکالیف دینی و نیز جایگاه اعمال عدالت صورت گرفته، ارائه می شود.

 

در نگاه اسلامی به عدالت، خدا از همه انتظار یکسان ندارد. حتی در تکالیف دینی هم عدالت وجود دارد. در زمان حضرت رسول(ص) و نزول سوره جهاد، وقتی جنگی رخ داه بود، عده ای بودند که برای شرکت در جنگ پول و اسب و سلاح و … نداشتند. اینها به حضرت رسول(ص) مراجعه می کردند که ضمن تهیه اسب و شمشیر و سپر، در جهاد مشارکت کنند؛ اما گویا چیزی از بیت المال نمانده بود تا حضرت نیاز آنها را تامین کند. اینها بشدت ناراحت شده و برای از دست دادن توفیق جهاد به گریه افتاده و از این بابت به خدا شکوه می بردند. در اینجا آیه ۹۲ سوره توبه نازل می شود که «بر آن مؤمنانی که چون مهیای جهاد شده و نزد تو آیند که زاد و لوازم سفر آنها را مهیا سازی و تو پاسخ دهی که من مالی که به شما مساعدت کنم ندارم برمی‌گردند در حالی که از شدت حزن اشک از چشمانشان جاری است که چرا نمی‌توانند مخارج سفر خود فراهم سازند (بر آنها هم حرج و گناهی بر ترک جهاد نیست).»

این آیه نشان می دهد که نگاه خدا در تکالیف دینی هم بر اساس عدل است و تکلیف الهی بر اساس توانمندی افراد است. عدالت خدا چنین اقتضا می کند که بر مریض و ضعیف و ناتوان حرجی نیست. به تعبیری خدا می گوید به کسی که ندادم، حرجی بر او نیست اما به کسی که پول و سلامتی و خانواده و … داده ام، از او تکلیف می خواهم. باید سرباز بفرستد، خمس و زکات بدهد، در جهاد شرکت کند، تامین مالی کند. و اگر چنین نکردند «فبشّرهم بعذاب الیم». خدا که تعارف ندارد.
خب اگر با این نگاه مقوله عدالت بررسی شود و فرآیندها متناسب با این نگاه طراحی شود، نتیجه غیر از آن سیستمی می شود که با نگاه هایی که از غرب و شرق بررسی کردیم بنیان نهاده شده است. به عنوان مثال، با نگاه غربی، باید مجسمه «قارون» را به عنوان یک تولید کننده و سرمایه گذارِ صاحب ثروت و تجارت با طلا ساخت. این فرد صاحب دستگاه اقتصادی عریض و طویلی بوده که قرآن اشاره می کند که انسان ها به نفس نفس می افتادند تا کلید گنج های قارون را حمل کنند.
قرآن می فرماید که مومنان قوم نزد قارون رفتند و گفتند که همه این ثروت ازآن تو نیست، بلکه خدا آن را به تو بخشیده تا بقیه را بهره مند سازی؛ اما سهم خودت را هم فراموش نکن. قارون پاسخ داده که من با علم خودم به این ثروت رسیده ام. اصطلاحا به کلام امروز پاسخ داد که من درس خواندم، من مدیریت کردم، من بیزینس کردم و از این جور حرف ها؛ آن قدر سهم بقیه را نداد که  قرآن می فرماید: «فخسف الله به وبداره الأرض»؛ خدا خودش و ثروتش را به درون زمین فرو ریخت.
امروز هم آنهایی که قائلند در ادامه رشد و توسعه عدالت حاصل می شود و نیازی به دخالت دولت در امور تولید و بازرگانی و امثالهم نیست، تصور می کنند وقتی که یک کارخانه فرد ثروتمند دو یا چند کارخانه شود و تعداد کارگران از مثلا ۱۰ نفر به ۴۰ نفر برسد، دیگر عدالت محقق شده است. این همان نگاه قارون نیست؟ «فخسف الله به وبداره الأرض».

اما در نگاه اسلامی، ثروت نباید در انحصار و انقیاد افراد و یا گروه های خاص باشد، بلکه همگان باید فرصت بهره مندی و تمتع داشته باشند. ثروت باید در جامعه بچرخد. در نگاه عدالت گونه اسلام، پول باید دست به دست در جامعه بچرخد تا همگان از منافع ثروت بهره مند شوند.

پس باید بپذیریم که قرائت های مختلفی از عدالت وجود دارد و هر مکتبی تلاش می کند قرائت خود را اجرایی نماید و این قرائت­ها متعلق به گروه خاصی نیست. امروز حتی در بین علما و مجتهدین ما هستند کسانی که قائل به اقتصاد آزاد و بازار هستند و تلاش می کنند با استفاده از برخی احادیث و روایات، اسلام سرمایه داری را ترویج کنند. در مقابل این حرکت هم کسانی مثل امام خمینی(ره)، حضرت آقا و شهید صدر و امثالهم هم هستند که زیر بار اسلام سرمایه داری نمی روند و در مقابل آن می ایستند. پس این مسئله ای نیست که به سادگی قابل حل باشد.
بعد از همه این تعاریف و مفاهیم، تازه می رسیم به اینکه جایگاه عدالت کجاست؟
به فرض می پذیریم که هرکس زور و ارتباط و دسترسی بیشتری داشت، شده صاحب سرمایه و ثروت و تولید کننده و … ؛ در این میان و با توجه به اختلاف زیاد بین سرمایه دار و مردم، بخشی از سرمایه را به نام مالیات از ثروتمندان اخذ می کنیم و به مردم خدمات می دهیم، یا پول توزیع می کنیم. در این فرض و با این نگاه، جایگاه عدالت می شود توزیع؛ یعنی عدالت منحصر می شود در توزیع؛ آن هم بعد از سیر همه مراحل اقتصادی در جامعه. مکتب سوسیالیسم هم در ابتدا نفی مالکیت می کند و امکان تحقق فرض ما را نمی دهد.
اما نگاه اسلام این است که در سه مرحله پیش، حین و پس از تولید باید مداخله عادلانه داشت. پیش از تولید و بهره مندی از منابع و مواهب، باید عادلانه باشد. اینجا بحث مساوات مطرح می شود. در حین تولید هم عدالت مطرح است، اما هرکس به اندازه تلاشش؛ به اندازه توانش. پس از تولید هم عدالت با رویکرد میانه روی مطرح می شود. البته بنده نگاه کلی و غالب را گفتم و ممکن است در هر بخش از شاخص های دیگر عدالت نیز استفاده شود.

 

ادامه دارد…

مطالب مرتبط:

نظرات کاربران

دیدگاه بگذارید

اولین نفری باشید که نظر میگذارد

avatar

دولت و مسئولان موظّفند که توجّه کنند به جریان عمومی فرهنگ جامعه؛ ببینند کجا داریم میرویم، چه دارد اتّفاق می‌افتد، چه چیزی در انتظار ما است؛ اگر چنانچه مزاحماتی وجود دارد، آنها را برطرف کنند. ما مسئولیّت شرعی داریم، مسئولیّت قانونی داریم در قبال فرهنگ کشور و فرهنگ عمومی کشور.

موسسه ایمان جهادی – صهـبا

دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

سمن اندیشه ولایت

http://www.lohvaghalam.ir/

موسسه حدیث لوح و قلم

دفتر اعزام مبلغ دانشگاه امام صادق(ع)

موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

پایگاه اطلاع‌رسانی هم‌اندیشی یاران انقلاب اسلامی

نهضت مردمی پوستر انقلاب

انتشارات حدیث راه عشق

موسسه قدر ولایت